Ari

Хавдар судлалын үндэсний төв шинэ тоног төхөөрөмжтэй боллоо. Швейцарт үйлдвэрлэсэн нойр булчирхай, элэгний хавдарын эмчилгээний төхөөрөмжийг өчигдөр Хавдар судлалын үндэсний төвд суурилууллаа. Энэхүү эмчилгээний төхөөрөмж нь элэгний нарийн судасны хатуурал болон нойр булчирхайн шарлага хийх  үйлчилгээтэй ажээ. Тоног төхөөрөмжийн нийт өртөг нь 140 гаруй сая  доллар болжээ. Одоогоор  тус эмнэлэгт  40 гаруй элэгний хорт хавдартай хүн эмчлүүлж байгаа аж.

Б.Ганаа

Єнгєрсєн долоо хоногт Улаанбаатар хотод 12 тєрлийн халдварт євчний 243 тохиолдол бvртгэгдсэн байна. Vvний 30,9 хувь нь гахайн хавдар, 13,5 хувь нь вирvсний хепатит, 30 хувь нь салхин цэцэг євчнvvд зонхилж байна. Мєн Гар,хєл,амны євчний 6 тохиолдол бvртгэгдсэн нь бvгд нийслэлд гарсан байна. Дэлхий дахиныг зочирдуулаад байгаа А хvрээний (H1N1) вирvсийн халдварын сэжигтэй тохиолдлын 2 дуудлаганд ажиллаж, шинжилж, судлаж vзэхэд онош vгvйсгэгджээ.

Томуугийн A(H1N1) вирvсийн тархалтын тухай мэдээлэлээр дэлхий дахинд зургадугаар сарын 12-ны байдлаар 74 оронд 29633 тохиолдол бvртгэгдэж, 145 хvн нас барсан мэдээтэй байна. Харин олон эмэнд дасалтай сvрьеэтэй євчтєнvvдийн талаар зєвлєгєєн хийж, 10 гаруй хvнийг хэвтvvлэн эмчлэхээр шийдвэрлэжээ.

Єнєєдрийн байдлаар ХЄСVТ-д нийт 561 хvн хэвтэн эмчлvvлж, 130 сахиур байгаа нь, зєвхєн євчтєн нь тус тєвийн батлагдсан орноос 50 гаруйгаар илvv ачаалалтай ажиллаж байгаа аж.

Olloo.mn

бvлийн гишvvдийн хэн нэг нь эмнэлэгт хэвтэн эмчлvvлэхэд тухайн айлд маш их зардал гардаг болжээ. Эм тарианы мєнгє, мєн эргэлтийн хоол хvнс гээд тухайн айлын сарын орлого арав хоног эмнэлэгт хэвтсэн нэгнийхээ зардалд нь явчихдаг байна. Хэдийгээр эмнэлэгт хэвтэн эмчлvvлж байгаа хvний хоолны зардлыг тєр даадаг ч нэг хvний бvтэн єдрийн хоолонд 1100-1500 тєгрєг тєсєвлєж єгдєг аж. Энэ мєнгєєр бэлдсэн хоол шаардалагтай илчлэг, тэжээл єгєхєд хvрэлцээ муутайгаас євчтнєє єлсгєхгvйн тулд эмнэлэгvvд ар гэрээс нь аргагvйн эрхэнд нь хоол явдаг гэнэ. Бас энэ нь сєрєг vр дагавар ч дагуулдаг бололтой.

Учир нь, эмнэлэгт хэвтэх vед тухайн євчний биеийн байдал, хийж буй эмчилгээнд тохирсон хоол хvнс хэрэгтэй болдог. Жишээ нь бєєрний євчтэй хvнд давс, чихрийн шижинтэй хvнд єєх тос идэхийг эрс хориглодог. Ингэж байж эмчилгээ vйлчилгээ бvрэн утгаараа нєлєєлдєг. Гэтэл ийм хоолыг нь эмнэлэг єєрєє хийгээд єгье гэвч, тєрєєс тєсєвлєсєн мєнгє хаанаа ч хvрдэггvй байна. Нэг хvний хоолны зардал болгож 1500 тєгрєг ирдэг. Том хvн єдєрт гурван удаа хооллоход ийм хэмжээний мєнгє талыг ч нь тєлж дийлдэггvйгээс амт чанар тааруу, багахан хоол ноогдох болжээ. Тиймээс євчтнvvдийн хоолонд зориулан олгодог мєнгийг зайлшгvй нэмэх шаардлага зvй ёсоор тавигдаад байгаа ажээ.

Olloo.mn

Солонгосын хєрєнгє оруулалттай эмнэлэг нийслэл хотод саяхан нээгдсэн билээ. Тус эмнэлгийн захирал доктор, хvний их эмч Бэ Сv Дунгтай эмчилгээ, оношилгооны талаар ярилцлаа. -Танай эмнэлгийн тєлбєр нэлээд єндєр юм. Жишээлбэл, анх удаа vзvvлэхэд 10 мянган тєгрєг байх юм. Ямар vндэслэлээр тариф гаргасан бэ?
-Эрvvл мэндийн ямар ч байгууллагатай манайх хамтардаггvй. Санхvvжилт ч авдаггvй. Тэгэхээр vнэ тєлбєрийн хувьд улсын эмнэлгvvдтэй харьцуулах боломжгvй юм. Бид эмчилгээний тєлбєрийг “Ачтан” зэрэг хувийн эмнэлэгтэй харьцуулж байж тогтоосон. Манайх бусад хувийн эмнэлгvvдээс арай єндєр байгаа. Учир нь, хамгийн сайн мэргэжлийн эмч нарыг ажиллуулахыг зорьж байна. Тэгээд ч хамгийн сvvлийн vеийн оношилгоо болон эмчилгээний тоног тєхєєрємж суурилуулсан. Тиймээс тєлбєрийн хувьд ингэж гаргах шаардлагатай болсон юм.

-Хавдрыг аль ч vед нь бvрэн оношлох уу?
-Ер нь бvх тєрлийн хавдрыг эрт vед нь оношлоход бvрэн эмчлэх боломжтой байдаг. Тодорхой хэмжээнд оройтсон ч гэсэн мэс заслын эмчилгээ амжилттай болоход 80-90 хувийн сайн vр дvнтэй. Ходоод, тархи, улаан хоолойны хавдар зэрэг бvх эрхтний хавдрыг оношилно.

-Тэгвэл эмчилгээний хувьд?
Эмчилгээний хувьд бvдvvн, шулуун гэдэсний хавдрыг бvрэн эмчилнэ. Сєvл дэх эмнэлэгтээ хэрэгжvvлж бай-сан туршлага, ур чадвараа энд нэвтрvvлж байгаа юм.

-Манайдаа оношилгооны хамгийн нарийн тоног тєхєєрємжтэй эмнэлэг гэсэн vг vv?
-Манай эмнэлгийн оношилгооны тоног тєхєєрємж Герман, Япон улсаас ирсэн. Хамгийн сvvлийн vеийн загварынх байгаа. Иймээс бид анхдагч гэж нvvр бардам хэлж чадна. Мєн материаллаг баазын хувьд ч хамгийн сайн. Хамгийн гол нь, эмч нарын оношлох ур чадварыг харгалзан vзэж хамтран ажиллах болно. Дэлхийн хэмжээнд хvрсэн оношилгоо vзvvлэхийг л зорьж байна даа.

-Ямар, ямар оношилгоо, эмчилгээний аппараттай вэ?
-Дурангийн хагалгааны аппарат байна. Урьд нь мэс засал хийхдээ хvний гэдсийг зvсдэг байсан бол одоо тийм биш. Жижиг биет хавдрыг ч дурангийн аппаратаар авах боломжтой юм л даа.

-Нарийн мэргэжлийн хэдэн эмч байгаа вэ. Yvнээс хэд нь солонгос вэ?
-Манайх мэргэжлийн 20 эмчтэй. Yvний дєрєв нь солонгос. Гэхдээ солонгос эмч нар одоохондоо ажиллаж эхлээгvй байгаа.

-Танайх нийгмийн эмзэг давхаргын хvмvvст туслана гэж байсан. Энэ талаар?
-Тодорхой хугацааны дараа эмнэлгийн маань vйл ажиллагаа жигдрээд ирэхээр ажилласан жилийнхээ тодорхой орлогыг нийгмийн эмзэг хэсгийнхэнд хандсан эмчилгээ vйлчилгээнд зориулах бодолтой байна.

Х.Эрдэнэ

Хавдар судлалын vндэсний тєв єдєр бvр vйлчлvvлэгчдийн хєл, хєдєлгєєнєєр тасардаггvй. Дєрвєн давхар энэ эмнэлгийн аль ч давхарт гарсан хvн олонтой байх юм. Энэ нь хавдраар євчлєгсєд нэмэгдэж байгаа гэх мэдээлэл баталгаажих мэт сэтгэгдэл тєрєв. Сvvлийн vед залуужих болсон энэ євчний талаар Хавдар судлалын vндэсний тєвийн зєвлєх эмч, Монгол Улсын хvний гавъяат эмч, доктор, профессор Р.Сандуйжав “Манай улсад 20 жилийн ємнє жилд 2000-2500 хvн хорт хавдраар євчилдєг байсан бол сvvлийн жилд энэ тоо нэг дахин єссєн. Єєрєєр хэлбэл, жилд 3000-3500 хvн хорт хавдраар євчилж байна. Энэ бол их тоо” хэмээн эмзэглэн ярьсан. Хорт хавдар эмчлэгддэг ч гэлээ хvндэрсэн vедээ эдгэрэх магадлал багасдаг. Тиймээс хvмvvс энэхvv аюулт євчнєєс урьдчилан сэргийлэх vvднээс эмчийн vзлэг, шинжилгээнд тодорхой хугацаанд байнга хамрагдаж байх ёстой.

Агаарын бохирдол хорт хавдар vvсгэх суурийг тавьдаг
Улаанбаатар хотын агаарын бохирдол гамшгийн хэмжээнд хvрсэн гэдгийг дарга, цэрэггvй мэднэ. Харамсалтай нь тєр засаг vvний эсрэг ямар ч ажил хийхгvй байсаар олон жилийг vдлээ. Агаарын бохирдлоос болж, иргэд эрvvл мэндээрээ хохирч, амь насаа алдахад хvрсээр… Яагаад гэвэл, хорт хавдар vvсгэдэг хэд хэдэн шалтгааны нэг нь агаарын бохирдол юм. Гэтэл єнєєдєр нийслэлийн агаарын бохирдол байх ёстой хэмжээнээсээ 5-6 дахин их болсон гэж мэргэжилтнvvд vзэж байгаа. Гэхдээ бодит байдал дээр vvнээс ч их байж мэднэ.

Хvнсний бvтээгдэхvvнд агаарын бохирдол нєлєєлєхийн уршиг бас л хорт хавдар
Агаарын бохирдол нь зєвхєн хvнийг хордуулдаггvй гэдгийг санах хэрэгтэй. Учир нь, бид хоол идэхгvй, ус уухгvйгээр амьдарч чадахгvй. Тэгвэл агаар орчны бохирдол хоол хvнсээр дамжин биднийг євчлvvлдэг аж. Vvнээс гадна хvнсний аюулгvй байдал аль хэдийнэ алдагдсан гэдэгтэй маргах хvн байхгvй. Гэвч бид єнєєдрийг хvртэл чанарын аюулгvй байдал хангаагvй хvнсний бvтээгдэхvvнээс татгалзаж чадаагvй. Хvнсний бvтээгдэхvvнийхээ 80 хувийн импортоор оруулж ирдэг манай улсад энэ хамгийн эмгэнэлтэй хэрнээ зайлшгvй анхаарах ёстой асуудал юм.

30 нас гараад ирэхээр хорт хавдраар євчлєх магадлал ихэсдэг
Агаар болон орчны бохирдол, хоол хvнс хавдар vvсгэдэг боловч хувь хvний хариуцлагагvй, єєртєє анхаарал сул тавьдгаас болж, євчнєє хvндрvvлэн хавдар vvсгэхэд нєлєєлдєг байна. Яагаад гэхээр элэгний шар євчин буюу В, С вирус туссан хvн хорд хавдартай болох магадлал их єндєр. Элэгний шар євчинг эрт oношлуулахгvй бол архаг vрэвсэл, vvнээсээ элэгний хатуурал болж, хорд хавдар болдог. Мєн ходоодны хелика бактери шархалж, хорт хавдрын хэмжээнд хvртлээ хvндэрдэг байна. Иймээс хvмvvс аливаа євчнєєс сэрэмжлэх vvднээс эмчийн vзлэгт хамрагдаж байх нь чухал. Мєн нийт євчлєгсдийн тодорхой хувийг удамшлын хорт хавдар эзэлдэг байна. Энэ нь 15 хувьтай байдаг. Иймээс хорт хавдраас сэргийлэхийн тулд иргэд 30 нас гаргаад л эмчид тогтмол vзvvлж байх шаардлагатай.
Манай улсын хvн амын дундаж наслалт 65 байдаг бєгєєд хvний амьдралын хоёрдугаар хагас буюу 30 гараад ирэхээр хорт хавдраар євчилсєн байх магадлал хамгийн єндєр байдаг юм байна. Сvvлийн жилvvдэд хорт хавдрын євчлєл нэг дахин нэмэгдсэн нь эмч нарыг хамгийн их тvгшээж байна. Ард тvмэн ч гэсэн єєрсдийн эрvvл мэнддээ санаа тавих нь vvрэг боловч, нийгмийн чанартай хvчин нєлєєллєєс болж, энэхvv євчний тархалт нэмэгдэж байгаа нь хамгийн аймшигтай. Нийгмийн чанартай хvчин нєлєєлєл гэдэг бол агаар орчны бохирдол юм. Vvнийг ард иргэдээс илvv тєр засаг л анхаарах ёстойг эмч нар хэлж байлаа.                                                                                                               /2009.06.08/

Энэхүү судалгаанд өнөөгийн Монголын эдийн засгийн хямралын шалтгаан болон үр нөлөөг тодорхойлохыг оролдсон болно. Бодит эдийн засгийн болон санхүүгийн салбарын тэлэлт гадаад хүчин зүйлстэй нийлэн инфляцийг хөөрөгдсөн бөгөөд Монголбанкны инфляцийг бууруулах бодлого санхүүгийн салбарт үүссэн “хөөсийг хагалж”, хөрвөх чадварын хомсдол болон зээлийн дутагдал үүсгэсэн. Эдийн засгийн хэт халалтыг хөрөхөд хүргэсэн энэхүү бодлого нь эдийн засгийг харьцангуй бага зардалтайгаар хямралаас гаргах боломжтой байсан боловч Монголбанкны бодлогод итгэх итгэл сул байсан болон дэлхийн санхүүгийн хямралын нөлөөллөөс шалтгаалсан төлбөрийн тэнцлийн хямралтай давхацсанаар санхүүгийн салбар болон бодит эдийн засаг давхар цохилтод өртсөн. Төлбөрийн тэнцлийн хямралыг даван туулахад ОУВС-гийн тусламжтай авч хэрэгжүүлсэн арга хэмжээ богино хугацаанд зорилгодоо хүрсэн боловч цаашид эдийн засгийг сэргээх бодлогыг ОУВС-тай зөвшилцсөний үндсэн дээр авч хэрэгжүүлэхийг энэхүү судалгаанд зөвлөсөн болно.

ГАРЧИГ

1. Оршил
2. Дотоод хямрал
3. Гадаад хямрал
4. Бодлогын шинжилгээ болон зөвлөгөө
5. Дүгнэлт
6. Ашигласан материал

I. Оршил

Монгол орон 20-р зууны ихэнх үед төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засагтай байсан бөгөөд 1990 онд зах зээлийн эдийн засаг руу шилжиж эхэлсэн. Шилжилт Монголын эдийн засагт хүндээр туссан бөгөөд 1990 оноос 2000 оны хооронд 10 жилийн эдийн засгийн өсөлт алдагдсан. 1990-ээд оны эхний хагаст ДНБ буурч, инфляц гаарч, ажилгүйдэл газар авсан бол хоёрдугаар хагаст банкны салбар өргөн хүрээтэй хямралд өртсөн. Эдгээр хямрал нь дотоод гаралтай байсан бөгөөд Монгол орон 1990-ээд оны сүүлээр болсон Азийн хямрал болон Оросын хямралд өртөөгүй нь олон улсын санхүүгийн зах зээлд интеграцичлагдаагүй байсантай холбоотой.

Аж үйлдвэрийн болон үйлчилгээний салбар 1990-ээд оны сүүлээс сэргэж эхэлсэн. ДНБ-ний 20 орчим хувийг бүрдүүлдэг хөдөө аж ахуйн салбар 2000-2002 онд ган, зудны улмаас хүндхэн цохилтод орсон бөгөөд үүний дараагаас хурдацтай өсч эхэлжээ. Мөн банкны салбарт итгэх итгэл сэргэж, эдийн засаг өсөхийн хирээр санхүүгийн зуучлал гүнзгийрсэн. Олон улсын зах зээлд суурь бүтээгдэхүүн, ялангуяа Монголын экспортын гол бүтээгдэхүүн болох алт, зэсийн үнэ өссөн нь 2004 оноос Монголын эдийн засаг улам эрчимтэй өсөхөд нөлөөлжээ (Зураг 1а). Суурь бүтээгдэхүүний өндөр үнэ экспортын орлогыг нэмэгдүүлж улмаар импорт, төсвийн орлого, гадаад валютын нөөцийн огцом өсөлтийг дагуулсан. Монгол улс энэ үеэс төсвийн болон мөнгөний тэлэх бодлогыг улам эрчимтэй явуулж эхэлжээ.

Эрэлт талаас төсвийн болон мөнгөний тэлэх бодлого явуулсан, нийлүүлэлт талаас суурь бүтээгдэхүүн, ялангуяа нефть болон хүнсний бүтээгдэхүүний үнэ өндөр байснаас шалтгаалан 2007 оны 2-р хагасаас инфляци огцом өсч эхэлсэн. 2008 оны 2-р улирлаас Монголбанк инфляцийг тогтворжуулах бодлого явуулсан ба мөнгөний нийлүүлэлтийн өсөлтийг удаашруулсан. Энэхүү арга хэмжээ нь хөрвөх чадварын хомсдолыг үүсгэж, улмаар зээлийн дутагдлыг бий болгосон. Мөн инфляцийг тогтворжуулах бодлого нь импортын огцом өсөлтөд хүргэсэн бөгөөд энэ нь тухайн бодлогод итгэх итгэл сул байсантай холбоотойгоор хэрэглээ нэмэгдсэнээс шалтгаалсан байж болох юм.

АНУ-ын ипотекийн зах зээл дээр 2007 оны 8-р сард эхэлсэн хүндрэл дэлхийн олон орныг хамарсан санхүүгийн хямрал болон өргөжиж, улмаар хөгжиж буй орнуудын эдийн засагт хөрөнгийн цэвэр орох урсгалын бууралт, экспортын бууралт гэсэн хоёр сувгаар голлон нөлөөлж эхэлсэн. Эдгээр нь олон улсын зах зээлд суурь бүтээгдэхүүний үнэ буурахад хүргэж, 2008 оны 2-р хагаст зэсийн үнэ хурдацтай унаж эхэлсэн бөгөөд энэ нь импортын өсөлттэй нийлснээр ихээхэн хэмжээний гадаад худалдааны алдагдалд хүргэсэн. Улмаар дотоодын зах зээлд гадаад валютын хомсдол үүсч, төгрөгийн ханш унах хандлагыг бий болгосон бөгөөд Монголбанк гадаад худалдааны алдагдлыг санхүүжүүлэх, төгрөгийн ханшийг хамгаалахад 1 тэрбум гаран ам. долларын нөөцийнхөө 40 орчим хувийг зарцуулсны дараа 2008 оны 12-р сарын дунд үеэс төгрөгийн ханш огцом унаж эхэлсэн. Үүнд төгрөгийн ханш 2008 оны 10-р сарын оргил үеэс 2009 оны 3-р сар хүртэл 5 сарын хугацаанд 33 хувиар унажээ.

Энэхүү судалгаа дараах бүтэцтэй: 2-р хэсэгт санхүүгийн салбарт үүссэн хөөс хагарснаас үүдсэн дотоод хямрал, 3-р хэсэгт импортын өсөлт болон дэлхий санхүүгийн хямралын нөлөөнөөс үүдсэн гадаад хямралын тухай өгүүлсэн бөгөөд 4-р хэсэгт бодлогын шинжилгээ болон зөвлөгөө, 5-р хэсэгт дүгнэлт орсон.

II. Дотоод хямрал

Суурь бүтээгдэхүүн, ялангуяа алт болон зэсийн үнэ 2004 оноос огцом нэмэгдсэн нь төсвийн орлого болон гадаад валютын нөөцийг ихээхэн хэмжэгээр нэмэгдүүлсэн. Төсвийн орлогын багагүй хэсэг нь нийгмийн халамжийг өсгөх, төрийн албан хаагчдын цалинг нэмэх зэргээр хэрэглээг дэмжихэд зарцуулагджээ. Мөн мөнгөнийн нийлүүлэлт эрчимтэй өсч байсан бөгөөд 2005-2008 оны хооронд жилд дунджаар 40 хувиар нэмэгдэж байв. Эдгээр тэлэх бодлого нь дотоодын хэрэглээг ихээхэн өсөхөд нөлөөлсөн. Нөгөө талаар суурь бүтээгдэхүүний үнэ, ялангуяа газрын тос (2008 оны байдлаар шатахуун болон дизелийн түлш нийт импортын 23.0 хувийг эзэлж байв) болон хүнсний бүтээгдэхүүний үнийн өсөлт импортын барааны үнийг ихээхэн хэмжээгээр өсөхөд нөлөөлжээ. Үүний хажуугаар сүүлийн жилүүдэд орон сууцны зах зээл хурдацтай тэлж байсан ба хувийн орлого өсч, байрны зээлийн нийлүүлэлт нэмэгдсэнтэй холбоотойгоор орон сууцны үнэ хурдацтай нэмэгдсэн.

2007 оны 3-р улирлаас инфляци өсч эхэлсэн (Зураг 1б) бөгөөд 2008 оны 8-р сард 33.7 хувь буюу оргилдоо хүрсэн. Монголбанк 2008 оны 2-р улирлаас мөнгөний хатуу бодлого хэрэгжүүлж эхэлсэн бөгөөд 2008 оны 8-р сард энэхүү бодлогоо улам эрчимжүүлснээр мөнгөний нийлүүлэлт буурч, 2008 оны 11-р сард өмнөх оны түвшинд хүрсэн (Зураг 1в). Энэ нь инфляцийг мэдэгдэхүйц бууруулж, 2009 оны 4-р сард инфляци жилийн 12.6 хувьд хүрчээ. Гэвч мөнгөний хатуу бодлого нь эдийн засгийн хэт халалтын улмаас тулгараад байсан зарим хүндрэлийг ил болгосон.

Зураг 1. Дотоод хямрал

Мөнгөний хумих бодлогыг дагаад банкууд хөрвөх чадварын хомсдолд орж эхэлсэн ба энэ нь банк хоорондын зах дээрх түргэн борлогдох активын үнэ болох банк хоорондын захын овернайт зээлийн хүү сүүлийн жилүүдэд төв банкны үнэт цаасны хүүтэй ойролцоо байж ирсэн боловч 2008 оны 9-р сараас эхлэн огцом илүү болсноос харагдана (Зураг 1г).  Банкууд хөрвөх чадварын хомсдолд орсон болон иргэд хадгаламжаа татаж болзошгүй нөхцөл байдал үүссэнтэй холбоотойгоор УИХ-аас банкны мөнгөн хадгаламжид баталгаа гаргах хуулийг 2008 оны 11-р сард баталсан бөгөөд эрсдэлийн сангийн хөрөнгийг банкуудад тодорхой нөхцөлтэйгээр байршуулахаар болсон боловч хоёр банк л үүнд хамрагдсан. Энэ нь хөрөнгө байршуулах нөхцөл хатуу байсан, эсвэл банкууд төрөөс тусламж авах нь тухайн банк хүндрэлд орсон гэсэн дохиог өгч магадгүй гэж болгоомжилсонтой холбоотой байж болох юм. Улмаар хөрвөх чадварын хомсдолтой холбоотойгоор банкуудын зээл олголт багасч эхэлсэн (Зураг 1д). Үүнээс гадна активын хэмжээгээр 5-д ордог банк дампуурлын ирмэгт ирж, Монголбанкнаас тухайн банкны удирдлагыг гартаа авсан. Хэдийгээр энэ банкны хүндрэл нь тухайн банкнаас өөрөөс шалтгаалсан боловч энэ нь олон нийтийн банкинд итгэх итгэлийг бууруулсан.

III. Гадаад хямрал

Импортын өсөлт 2008 оны 5-р сараас огцом  нэмэгдэж (Зураг 2а), 2008 оныг дуустал импортын хэмжээ өндөр хэвээр байсан ба энэхүү импортын өсөлт нь олон нийт тогтворжуулах бодлогын тууштай байдалд итгээгүй үед богино хугацаанд хэрэглээ огцом өсдөгтэй (Calvo, 1987) нийцэж байгаа юм. Боломжит тайлбар нь, Төв банкны инфляцийг тогтворжуулах бодлогод итгэх итгэл сул байснаас олон нийтийн дунд Төв банк энэхүү бодлогыг түр хугацаанд хэрэгжүүлсний дараа больж, мөнгөний нийлүүлэлтийн өсөлт буцаад өсөх ба энэ нь ирээдүйд дахин инфляцийг үүсгэж, бараа бүтээгдэхүүний үнэ болон нэрлэсэн хүүгийн түвшинг өсгөнө гэсэн хүлээлт үүссэн. Эдгээр хүлээлт нь өнөөдрийн хэрэглээ огцом өсөхөд нөлөөлөх ба энэхүү хэрэглээний өсөлт нь Монголын импортын өсөлттэй нийцэж байгаа юм. Олон нийт гадаад валютын ханш өсч магадгүй гэсэн хүлээлтээр импортын барааны төгрөгөөр илэрхийлэгдэх ханш бага байгаа үед худалдаж авахаар эрэлтийг нэмэгдүүлсэн байж болох хэдий ч ийм хүлээлт үүссэн үед валютын спекуляци илүү хүчтэй байх нь илэрхий, гэтэл 2008 оны сүүлийг хүртэл ийм үзэгдэл ажиглагдаагүй учраас зэсийн үнийн уналт болон экспортын орлогын бууралт нь импортын өсөлтийг тайлбарлаж чадахгүй юм. Өөрөөр хэлбэл дотоод хүчин зүйлсээс шалтгаалж импорт ихээхэн хэмжээгээр өссөн байна.

Монголын эдийн засаг олон улсын санхүүгийн зах зээлд интеграцичлагдаагүй байснаас голлон шалтгаалж 1990-ээд оны сүүлээр Азийн хямрал болон Оросын хямралд өртөөгүй. Дэлхийн санхүүгийн хямрал хөгжингүй орнуудад эхэлж, улмаар хөгжиж буй орнуудад нөлөөлж эхлэхэд олон нийт хямрал Монголын эдийн засагт хүчтэй нөлөөлөхгүй гэсэн хүлээлттэй байсан, учир нь Монгол орон олон улсын санхүүгийн зах зээлд интеграцичлагдаагүй хэвээр байсан бөгөөд шилжиж буй орнуудад хямрал нөлөөлж байсан гол суваг болох хөрөнгийн орох урсгал тийм ч өндөр байгаагүй. Гэвч хямрал өөр сувгаар нөлөөлсөн.

Суурь бүтээгдэхүүний үнэ 2004 оноос өсч, улмаар Монголын эдийн засаг илүү эрчимтэй өсч эхэлсэн ба төсвийн зардал болон импорт ихээхэн хэмжээгээр нэмэгдсэн нь Монгол улс суурь бүтээгдэхүүний экспортоос хамааралтай болсныг илтгэнэ. Дэлхийн санхүүгийн хямралаас улбаалан хөгжингүй болон хөгжиж буй орнуудын гадаад худалдаа болон аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл буурснаар суурь бүтээгдэхүүний эрэлт багасч, үүнээс шалтгаалан зэс болон бусад суурь бүтээгдэхүүний үнэ огцом унасан.

Зураг 2. Гадаад хямрал

Зэсийн үнийн уналт 2008 оны 3-р улирлаас Монголын экспортын орлогод сөргөөр нөлөөлж эхэлсэн. Экспортын орлогын бууралт болон импортын өсөлт нийлээд ихээхэн хэмжээний гадаад худалдааны алдагдлыг бий болгож (Зураг 2а), улмаар гадаад валютын эрэлт өсч, төгрөгийн ханш унах аюул нүүрлэсэн ба Монголбанк  2008 оны 12-р сар хүртэл төгрөгийн ханшийг хамгаалахад гадаад валютын нөөцийнхөө 40 орчим хувийг зарцуулсан (Зураг 2б). 2008 оны 12-р сараас төгрөгийн ханш огцом унаж эхэлсэн ба 2008 оны 10-р сарын оргилоос 2009 оны 3-р сар хүртэлх 5 сарын хугацаанд 33.0 хувиар унасан (Зураг 2в).

Экспортын орлогын бууралт нь гадаад худалдааны алдагдлаас гадна төсвийн орлого буурахад нөлөөлж, улмаар төсвийн алдагдал нэмэгдсэн (Зураг 2г). Хөрөнгийн орох урсгал гадаад худалдааны алдагдлын зарим хэсгийг санхүүжүүлж байгаа (Зураг 2д) мэт боловч төлбөрийн тэнцлийн алдаа болон орхигдуулга ихээхэн сөрөг утгатай байгаа нь  (Зураг 2е) тодорхой хэмжээгээр хөрөнгө дайжилт явагдсан байж болзошгүйг харуулж байна. Хэрэв тийм бол хөрөнгийн орох урсгалын (2008 оны байдлаар ДНБ-ний 20 орчим хувь) дийлэнхи хэсэгтэй тэнцэх хэмжээний хөрөнгө дайжсан (2008 оны байдлаар ДНБ-ний 13 орчим хувь) байж болох юм.

Төгрөгийн ханшийн огцом уналт нь 2009 оны эхний дөрвөн сард импорт ихээхэн хэмжээгээр буурахад нөлөөлсөн. Хэдийгээр импортын бууралт нь гадаад худалдааны алдагдлыг бууруулж байгаа боловч гадаад худалдаа алдагдалтай хэвээр байна.

IV. Бодлогын шинжилгээ болон зөвлөгөө

Гадаад худалдааны алдагдал өсч, төгрөгийн ханш унах аюул нүүрлэснээс шалтгаалан 2008 оны 12-р сард Засгийн газар ОУВС-д хандан тусламж хүссэн ба ОУВС болон Монгол улс 2009 оны 3-р сарын 6-нд ОУВС-гийн санхүүжилтээр Монголд 18 сарын хугацаанд 224 сая ам. долларын хөтөлбөр хэрэгжүүлэх зөвшилцөлд хүрсэн. Уг зөвшилцлийн дагуу Монгол улсын зүгээс дараах арга хэмжээг авч хэрэгжүүлсэн буюу авч хэрэгжүүлэхээр тогтсон:

• Төсвийн алдагдлыг ДНБ-ний 6 хувиас хэтрүүлэхгүй байх;
• Монголбанкны бодлогын суурь хүүг 9.75 хувиас 14 хувь болгож нэмэгдүүлсэн;
• Банкны өөрийн хөрөнгийн хүрэлцээний шаардлагыг нэмэгдүүлж, банкны зээлд сан байгуулах хувь хэмжээг бууруулсан.

ОУВС болон Монголбанкны хэвлэлийн мэдээлэлд дурдсанаар эдгээр арга хэмжээ нь төсвийн зохистой байдлыг хангаж, нэрлэсэн валютын ханш давж буудахаас сэргийлэн, инфляцийг бууруулж, хөрвөх чадварыг хадгалан, банкны төлбөрийн чадварыг сайжруулах замаар дотоодын санхүүгийн зах зээлийг чадавхижуулах зорилготой аж. Монголбанк мөн валютын спекуляциас хамгаалах зорилгоор банкуудтай хийх валютын арилжааг дуудлага худалдааны хэлбэрт шилжүүлсэн.

ОУВС-гийн захирлуудын зөвлөл 2009 оны 4-р сарын 1-нд Монгол улсад 229.2 сая ам. долларын хөтөлбөр хэрэгжүүлэхээр баталсан бөгөөд 76.4 сая ам. долларын зээлийг тэр даруй Монголбанкны гадаад валютын нөөцийн хэрэгцээнд зориулан олгосон. Гэвч үүнээс өмнө 3-р сарын дундаас төгрөгийн ханшийн уналт зогсч, буцаад сэргэж эхэлсэн нь тодорхой хэмжээгээр валютын ханш давж буудсан байсан ба Монголбанкны авч хэрэгжүүлсэн арга хэмжээ валютын спекуляциас сэргийлж, төгрөгийн ханш унах хүлээлтийг бууруулж чадсаныг харуулж байгаа юм. 2009 оны 3-р сарын 19-нөөс 4-р сарын 7 хүртэлх хугацаанд төгрөгийн ханш өмнөх оргил үетэй харьцуулахад буцаад 15 хувиар чангарсан бөгөөд түүнээс хойш харьцангуй тогтвортой байгаа юм (Зураг 2в).

Хэдийгээр ОУВС болон Монголбанкнаас авч хэрэгжүүлсэн арга хэмжээ төгрөгийн ханшийн уналтыг амжилттай зогсоосон боловч энэ нь зарим тохиолдолд хүссэн үр дүнг авчрах чадваргүй байсан. Бодлогын хүүг өсгөснөөр дотоодын хүү өсч, улмаар хөрөнгийн орох урсгалыг дэмжинэ гэж тооцсон боловч өнөөгийн хямралын үед хөрөнгө оруулагчид эрсдэл болон ашиг өндөртэй активаас илүү чанар луу тэмүүлж байна (Calvo 2009). Мөн Монголын зээлийн хүү өнгөрсөн үед удаан хугацаанд өндөр түвшинд байсан боловч энэ нь хөрөнгийн орох урсгалыг хангалттай бий болгож чадаагүй. Дээрх арга хэмжээнүүд нь банкны эх үүсвэрийн бүтцийг валютаас төгрөг лүү шилжүүлж, дотоодын валютын эрэлтийг бууруулахад нөлөөлөх боломжтой боловч гадаад валютын эрэлт өссөн гол шалтгаан нь гадаад худалдааны алдагдал учир дээрх болон бусад долларжилтын эсрэг арга хэмжээнүүд нь богино хугацаанд үр дүн үзүүлэх нь эргэлзээтэй. Харин бодлогын хүүг өсгөх нь банкуудын хадгаламжийн хүүг өсгөж, улмаар хадгаламж нэмэгдэхэд хүргэж болох бөгөөд энэ нь банкуудын хөрвөх чадварыг нэмэгдүүлж, зээл олголтыг дэмжих боломжтой.

Гэвч энэ нь хоёр талтай юм. Монголын хувьд дэлхийн санхүүгийн хямрал нь дотоодын хөрвөх чадварын хомсдол болон зээлийн дутагдалтай давхацсан. Нэрлэсэн хүүгийн хэмжээ өсөх нь бизнесийн зардлыг нэмэгдүүлж, хумигдаж буй эрэлт болон зээлийн дутагдлаас болж цохилтод ороод буй бизнесийн салбарт нэмэлт хүндрэл учруулах ба энэ нь эргээд зээлийн төлөлтөд муугаар нөлөөлнө. Банкны салбарын чанаргүй зээлийн хэмжээ сүүлийн саруудад огцом нэмэгдэж байгаа бөгөөд 2009 оны 4-р сарын байдлаар 10.6 хувьд хүрсэн нь өмнөх оны мөн үеэс 7.9 нэгжээр нэмэгдсэн байна (Зураг 1д). Монголбанк ОУВС-гийн хөтөлбөрийн дагуу банкны өөрийн хөрөнгийн хүрэлцээний шаардлагыг нэмэгдүүлсэн нь зээлийг улам хумих үр дагавартай боловч зээлийн эрсдэлийн санд тавигдах шаардлагыг бууруулсан нь энэхүү сөрөг нөлөөг тодорхой хэмжээгээр сулруулах юм. Зээлийн дутагдлаас голлон шалтгаалж ДНБ 2009 оны 1-р улирлын байдлаар өмнөх оны мөн үеэс 4.2 хувиар буурсан нь сүүлийн 10 гаран жилд тохиолдоогүй уналт бөгөөд үүнд боловсруулах салбарын үйлдвэрлэл 19.5 хувиар буурсан.

Төлбөрийн тэнцлийн хямралын эсрэг авч хэрэгжүүлсэн арга хэмжээ нэгэнт эхний ээлжинд зорилгодоо хүрсэн, жилийн инфляци 5-р сараас нэг оронтой тоонд орж ирэх хандлагатай байгаа зэргийг харгалзан үзэж одоо бодит эдийн засгийг цаашид үргэлжлүүлэн унахаас сэргийлэх бодлогыг яаралтай авч хэрэгжүүлэх шаардлагатай байна. Үүнд:

• Төв банкны бодлогын хүүг бууруулах,
• Төсвийн тэлэх бодлого явуулах зэрэг болно.

Монголбанкнаас бодлогын хүүг 1.25 нэгжээр бууруулсан нь энэ чиглэлд хийж буй эхний алхам юм. Монгол улс ОУВС-тай байгуулсан гэрээний дагуу эдгээр арга хэмжээг авч хэрэгжүүлэх боломж хязгаарлагдмал тул гэрээний нөхцлийг өөрчлөх талаар ОУВС-тай идэвхитэй зөвшилцвөл зохино. ОУВС өмнөх бодлогоо эргэн харж, илүү уян хатан байр суурь барьж эхэлж буй өнөө үед Монголын эдийн засгийг аврах эдгээр арга хэмжээг дэмжин, гэрээний нөхцлийг өөрчлөхийг зөвшөөрч болзошгүй юм.

V. Дүгнэлт

Монголын эдийн засагт тохиолдож буй хямрал нь дотоод болон гадаад шок давхацсанаараа онцлог юм. Монголбанкнаас 2008 оны 2-р улирлаас авч хэрэгжүүлж эхэлсэн инфляцийг тогтворжуулах бодлого нь банкуудад хөрвөх чадварын хомсдолыг бий болгосон бөгөөд энэхүү бодлогын итгэлтэй бус байдлаас шалтгаалан хэрэглээний огцом өсөлтийг бий болгож, улмаар богино хугацаанд импорт ихээхэн хэмжээгээр нэмэгдэхэд хүргэсэн. 2008 оны 3-р улирлаас дэлхийн санхүүгийн хямрал Монголын эдийн засагт зэсийн үнийн уналтаар дамжин нөлөөлж эхэлсэн бөгөөд энэ нь экспортын орлого болон төсвийн орлогыг бууруулсан. Эдгээр хямралын нөлөө давхацсанаар төгрөгийн ханш унах аюул нүүрлэсэн ба Монголбанк ОУВС-д хандан тусламж хүссэн бөгөөд ОУВС-с үзүүлсэн тусламжийн хамт тавьсан шаардлага нь Монголбанкны бодлоготой нийлээд төгрөгийн ханшийг тогтворжуулсан. Гэвч хямралын дотоод шокоос голлон үүдсэн зээлийн дутагдал нь бодит эдийн засагт нөлөөлж, дотоодын үйлдвэрлэл унаж эхэлсэн. Эдийн засгийн хямралыг зогсоохын тулд мөнгөний бодлого болон төсвийн бодлогоор дамжуулан эдийн засгийн эрэлтийг дэмжих бодлого явуулах шаардлагатай байна.

/2009.06.08/