Бид хамтдаа Монгол улсаа хєгжvvлж чадна Монгол Улсын Ерєнхий сайд С.Батболдын
Монголын эдийн засгийн анхдугаар чуулганыг нээж хэлсэн vгийг бvрэн эхээр нь хvргэж байна.
УИХ, Засгийн газрын гишvvд, Хvндэт ноёд, хатагтай нар аа, Монголын эдийн засгийн анхдугаар чуулганд оролцож буй та бvхэнд энэ єдрийг мэндийг дэвшvvлье. Уг арга хэмжээг зохион байгуулж буй “Монголын эдийн засгийн чуулга” байгууллага, энэхvv санаачилгыг дэмжсэн Монгол Улсын Ерєнхийлєгч, УИХ, Засгийн газрын гишvvд, чуулганыг зохион байгуулахад хувь нэмэр оруулсан холбогдох тєрийн байгууллага тэдгээрийн албан хаагчид, бизнес эрхлэгчид, эрдэмтэн судлаачид, хэвлэл мэдээлэл, иргэний нийгэм, тєрийн бус байгууллагын тєлєєлєгчдєд баяр хvргэж, талархлаа илэрхийлье.
Энэ чуулга уулзалт хамтарсан Засгийн газрын 100 дахь хоногтой давхцаж байгаагаараа онцлогтой бас билэгшээлтэй юм. Манай хамтарсан Засгийн газрын эдийн засгийн бодлогын гол агуулга нь хєрєнгє оруулалтыг нэмэгдvvлж, vйлдвэржvvлэлтийг эрчимжvvлж, бизнес санхvvгийн орчинг эрvvлжvvлэх замаар хєгжлийн эдийн засгийн хєрс суурийг баттай тавихад чиглэгдэж байгаа.
Сvvлийн жилvvдэд улс тєржилтийн хєлд эдийн засаг єртєж, улс орны хєгжлийн асуудлууд хойш тавигдсан гэдэгтэй бvгд санал нийлэх биз ээ. Эдийн засгаа єєд нь татаж хєгжлийн тєлєє ажиллах шаардлагатайг хаа хаанаа ойлгож хамтрах зарчмыг баримталж байна. Иймд єнєєдєр эхэлж буй чуулга уулзалт нь эдийн засгийг улс тєржvvлэх биш эрvvл ухаанаар, жам ёсоор нь хєгжvvлцгээх хамтын хvчин чармайлтад чухал хувь нэмэр болохуйц, Монгол улсдаа хэлбэр, агуулгын хувьд шинэлэг арга хэмжээ болно хэмээн vзэж Засгийн газар, Ерєнхий сайдын хувьд дэмжин ажиллаж байна.
Тєр засгийн бодлого бодит амьдралаас хол хєндий гэсэн шvvмжлэл их гардаг. Энэ зайг ойртуулахад уг чуулга уулзалт тус дєхєм болно гэдэгт найдаж байна. Бусад улс орнууд ч, олон улсын тvвшинд ч ийм хэлбэрийг єргєн хэрэглэх боллоо. Vvний нэг жишээ нь Давосын дэлхийн эдийн засгийн чуулга уулзалт юм.
Бид хєгжлийн гарц, хєгжлийн зам гэж их єргєн агуулгаар асуудалд хандаж, ерєнхий байдлаар ярьж ирлээ. Ерєнхий асуудалд ерєнхий л хариу ирдэг. Тэгвэл одоо тодорхой ярих цаг болсон.
Жишээлбэл, уул уурхайн тухай бишгvйдээ л маргаж, мэтгэлцлээ. Энэ салбарыг Монголд мэдэхгvй хvнгvй мэт боллоо. Сvvлийн хорин жилд одоо эхэлж байгаа Оюу толгойн тєслєєс єєр дорвитой ахиц гарсангvй. “Хоосон гоёмсог ярих тvвшинд бид амжилтанд хvрч чадсан хэдий ч бодит хэрэгжилтийн тvвшинд ялагдаж” байна гэсэн Мильтон Фридманы vг єнєєгийн бидэнд зориулагдсан мэт санагдана. Тиймээс ам ярианаас ажил хэрэгт шилжих, алдаа оноотой ч бодит алхам хийх цаг боллоо.
Яагаад Таван толгой, Шивээ овоо, Асгат, Бvрэнхаан, Мардай, Гурван гол болон бусад стратегийн ордыг улс орныхоо хєгжилд єнєєдрийг хvртэл ашиглаж чадахгvй байна вэ? Яагаад уул уурхайн салбарыг дагаж нэмvv єртєг шингэсэн vйлдвэрлэл бий болохгvй байна вэ? гэсэн тодорхой асуудлаар санал бодлоо солилцож, нэгдмэл ойлголтонд хvрэхээр ажиллах ёстой. Тухайлбал, манай Засгийн газар Тавантолгойн асуудалд нухацтай хандаж 100 хувь тєр, ард тvмний мэдэлд байлгаж, нэмvv єртєг шингэсэн кокс, хими, гангийн vйлдвэрийг цогцолбороор нь бvтээн байгуулж, олон мянган ажлын байр бий болгохыг зорьж байна. Энэ талаар ч бас ажил хэрэгч хэлэлцvvлэг єрнєнє гэдэгт итгэлтэй байна.
Улмаар эдийн засгийн хєгжил хурдасч, уул уурхайн салбарын vнийн єсєлтийг дагаж тєсвийн орлого нэмэгдэхэд Монгол Улсын татварын болон тєсвийн тогтолцоо нь бэлэн биш байгаа. Тєсєвт мєнгє нь ороод ирэхээр Монгол улсынхаа хамгийн хэрэгтэй салбарт оновчтой хєрєнгє оруулалт хийхээсээ илvv хамгийн их улс тєрийн дэмжлэгтэй тєслvvддээ зарцуулдаг vрэлгэн тогтолцоог яаж засаж залруулах вэ? Ямарч хэмжээ хязгааргvй, сvvлдээ тєсвийн орлогоосоо vл хамааралтай мэт єсч байгаа тєсвийн зарлагыг яаж тогтворжуулах вэ? Орон нутгийн эрх мэдлийг яаж нэмэгдvvлэх вэ? гэсэн олон асуулт тєсвийн шинэтгэлийг хийхэд хариугаа хvлээж байна. Эдгээр асуултад нэгдмэл хариу олж чадвал зарлагын тєсвийг vр дvнд vндэслэсэн хєгжлийн тєсєв болгох бололцоо бvрдэнэ. Эс тэгвэл “єглєгч хvн єєртєє хоосон”–ы vлгэр vргэлжилсээр, Засгийн газар бадар барьсан хэвээр байх болно.
Энэ асуудалд бид зохих анхаарлыг хандуулж, урт хугацааны шийдэл олж чадахгvй байгаа учраас єнєєдєр манай улсын эдийн засаг єрєєсгєл бvтэцтэй, цєєн хэдэн тvvхий эдийн vнээс хамааралтай хэвээр байна. Эдийн засгийн єнєєгийн нєхцєл байдлыг энгийнээр тодорхойлон хэлбэл эргэн тойронд бусад орон vйлдвэрлэж байхад бид ихэнхдээ хэрэглэж байна. Уул уурхайгаас бид тvvхий эд олборлож байхад, тэд эцсийн бvтээгдэхvvн хийж байна. Хєдєє аж ахуй, мал аж ахуйн тvvхий эдээ зvгээр л арилжаалж байхад бусад улс орон бэлэн бvтээгдэхvvн болгож байна. Бид ихэвчлэн импортлож байна. Тэд экспортлож байна. Ийм байдлыг єєрчлєх нь эдийн засгийн бодлогын vндсэн зорилт болно.
Vvний тулд чуулганы vеэр улсын бvртгэл, хєрєнгє санхvvгийн зах зээл, єрсєлдєх чадварын талаар ярилцлага єрнvvлнэ. Иргэдийнхээ амжиргааны тvвшинг яаж дээшлvvлэх вэ? Бизнес хийх боломжийг нь єргєжvvлж, хєрєнгийн зах зээлээ олон улсын тvвшинд яаж хvргэх вэ? Нийт эдийн засгийнхаа єрсєлдєх чадварыг нэмэгдvvлж, бvс нутгийн тvвшинд, олон улсын хэмжээнд бизнесийн орчноо яаж тааламжтай болгох вэ? гэсэн асуултуудад хариулт болохуйц санаанууд гарах учиртай.
Энэ талаар баялаг мэдлэг туршлагатай дэлхий дахины шилдэг эдийн засагчдын нэг Эрнандо дэ Сото гуай Монгол Улсын Ерєнхийлєгчийн урилгаар манай эдийн засгийн анхдугаар чуулганд оролцож, капиталын нууцад хэрхэн нэвтрэх зєвлємж, саналаасаа хуваалцах гэж буйд талархаж байна. Эрнандо дэ Сото гуай Манай Засгийн газартай хамтран ажиллахаар болсныг энэ ялдамд Та бvхэнд мэдэгдэхэд таатай байна.
Эдийн засгийн эрх чєлєє хангагдсан газарт л хєгжлийн боломж илvv нээгдэнэ. Єнгєрсєн хорин жилд ардчиллын замнал биднийг улс тєрийн єргєн эрх чєлєєнд хvргэсэн.
Энэ бол бидний ололт, vнэт зvйлсийн нэг мєн. Vvнээсээ бид хэзээ ч ухрахыг хvсэхгvй. Харин одоо улс тєрийн ардчиллыг хєгжvvлэхийн зэрэгцээ эдийн засгийн ардчилал руу тvvхэн vсрэлт хийх хэрэгтэй болоод байна. Иргэн хvний эдийн засаг, бизнесийн эрх чєлєєг зах зээлийн утгаар нь хангаж чадахгvй бол, хувь хvний улс тєрийн эрх, эрх чєлєє улмаар ардчиллын ирээдvй, Монголын хєгжил, vндэсний аюулгvй байдлын баталгаа ч хангагдахгvй.
“Боолчлогдох зам”-аас чєлєєлєгдєх эрх буюу эдийн засгийн эрх чєлєєний замыг заагчдын нэг Фридрих Хаек ”Бие хvн бурхнаас заяагдмал эрх чєлєєтэй тєрдєг, харин дарангуйлагчид эрх чєлєєг бэлэглэдэг” хэмээн бичсэн нь бий. Иймд иргэн хvн заяагдмал эрх чєлєєтэйгєє учрахад нь саад болохгvй байхыг, бvр зам тавьж єгєхийг тєрийн байгууллагууд хичээх ёстой. Vvний нэг чухал илрэл нь хувийн хэвшилд учирч буй чєдєр тушааг арилгах, єрсєлдєх чадвар, санхvv хєрєнгийн боломжийг нэмэгдvvлэхэд дэмжлэг туслалцаа vзvvлэх явдал юм.
Монгол Улсын Засгийн газраас 2010 оныг “Бизнесийн орчны шинэтгэлийн жил” болгон зарласан нь ард иргэд, бизнес эрхлэгчдийнхээ энэ эрх чєлєєнд нь зам тавьж єгч буй бодит алхам юм. Vvнийг бид нэгэн жилийн зорилт тєдий биш нэгэн арван жилийн дараа гэхэд хvн ард маань санхvvгийн эрх чєлєєтэй болсон байх хэтийн том зорилгын vvднээс харж ажиллах болно. Иймд ойрын жилvvдэд энэ асуудлын хvрээнд хийгдэх ёстой ажлын талаар ч санал бодлоо илэрхийлэхийг уриалж байна.
Хєгжлийн эдийн засгийн нэг шинж бол байгаль орчинд ээлтэй, экологийн чиг баримжаа бvхий “ногоон эдийн засаг” байх явдал билээ. Байгаль орчныг хамгаалах асуудал сургуулийн танхим, парламентийн ордон дэлхийн чуулга уулзалт, НVБ-ийн индэрээс яригдаж буй гол сэдэв боллоо. Агаарын бохирдлыг багасгах, ус, ой мод аливаа баялгийг зєв зохистой ашиглах асуудлыг эдийн засгийн хєшvvрэг, эзэмших ашиглах эрхтэй оновчтой хослуулах нь vр дvнтэй байна. Ийм ч учраас энэ удаагийн нэг сэдэв нь “ногоон эдийн засаг”-ийг хэрхэн хєгжvvлэх вэ гэдэг асуудал юм аа.
Хатагтай ноёд оо,
Манай орны эдийн засгийн тулгуур салбарын тулгамдсан асуудлаар эрдэмтэн, мэргэжилтэн, иргэний нийгмийн тєлєєлєл, шийдвэр гаргагчид, хєрєнгє оруулагчдынхаа vгийг сонсох нь чуулганы vндсэн зорилго билээ. Иймээс хоёр єдрийн турш тєлєвлєсєн сэдвээр хэлэлцvvлэг хийж, бодит vр дvнд хvрнэ гэдэгт итгэж байна. Хэлэлцvvлгийн vр дvнг нэг бvрчлэн авч vзэж аль болох бодитоор хэрэгжvvлэх арга замыг эрэлхийлнэ.
Монгол Улсын эдийн засаг, нийгмийг 2010-2015 онд хєгжvvлэх тэргvvлэх чиглэлvvд, Монгол Улсын эдийн засаг, нийгмийг 2011 онд хєгжvvлэх vндсэн чиглэл зэрэг бодлогын баримт бичгvvдийг боловсруулж байна. Vvнд энэхvv чуулганы хэлэлцvvлэг зохих vр дvнгээ єгч, хєгжлийн хандлага боловсруулахад, бодлого тодорхойлогч эрх мэдэлтнvvдэд vнэтэй зєвлємж болох учиртай.
Нээлттэй, чєлєєтэй хэлэлцэн байж хєгжлийн зєв гарцыг тодорхойлох нь дамжиггvй. “Бvгдээрээ хэлэлцвэл буруугvй” гэдэг. Тиймээс эдийн засгаа хэрхэн єєд татахаа, ерєєс хєгжлийн асуудлаа бvх нийтээрээ олон талаас нь тогтмол ярилцаж байх нь зvйтэй. Иймд чуулганаас “Монголын хєгжлийн стратегийн зєвлєл” гэдэг зєвлєлдєх байгууллагыг шинээр байгуулахыг санал болгож байна. Цаашид уламжлал болгон жил бvр ийм чуулганыг зохион байгуулах хэрэгтэй.
Монгол Улсын эдийн засгийн анхдугаар чуулганыг эдийн засгийн ардчиллыг хєгжvvлэх, єрєєсгєл бvтэцтэй эмзэг эдийн засгаас тогтвортой єсєлттэй хєгжлийн эдийн засаг руу, эрvvл бус далд эдийн засгаас ил тод нээлттэй эдийн засаг руу, хєрєнгє мєнгєний хязгаарлагдмал байдлаас хєрєнгийн зах зээл рvv хийх эрс шийдэмгий алхамын эхлэл байгаасай гэж хvсч байна.
Чуулганы нийт оролцогчид оо,
Эдийн засгийн чуулган vйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцохыг та бvгдээс хvсье. Монголын эдийн засгийн анхдугаар чуулганыг амжилттай зохион байгуулахад идэвхи зvтгэл гаргасан нийт хvмvvс, ивээн тэтгэсэн бизнес эрхлэгчиддээ талархал илэрхийлье. Мєн улс орын ємнє тулгамдсан асуудлаар нээлттэй ярилцаж, идэвхитэй оролцохоор хvрэлцэн ирсэн Та бvхэнд ч бас талархал илэрхийлье. Манай хамтарсан Засгийн газар эдийн засаг, бизнесийн орчны шинэтгэл, тvvний єрсєлдєх чадварыг дээшлvvлэхийн тєлєє хэн бvхэнтэй єргєн зєвшилцєлийг явуулахад нээлттэй хандана. Vvнд хvн бvрийн идэвхитэй оролцоо туйлаас чухал гэдгийг онцлон тэмдэглэе.
Та бид єнєєдєр даяаршсан эдийн засгийн ширvvн єрсєлдєєнд бэлэн болох ёстой. Монгол Улсын хєгжлийн чиг хандлага, єєдрєг ирээдvй, эдийн засгийн эрх чєлєєний бодлогыг хамтдаа тодорхойлж, тулгамдсан асуудлуудаа шийдвэрлэцгээе. Бид хамтдаа чадна. Монгол Улс маань хєгжин бадрах болтугай.
Анхаарал тавьсанд баярлалаа.
Монгол Улсын эдийн засгийн чуулган єчигдєр эхэллээ. Хоёр єдєр vргэлжлэх эл чуулганд гадаад, дотоодын 500 гаруй тєлєєлєгч оролцож, улсын тєсвийн шинэтгэл, уул уурхайн салбарын хєгжил, байгаль орчин-ногоон эдийн засаг, улсын бvртгэлийн болон хєрєнгийн зах зээлийн шинэчлэл, єрсєлдєх чадварыг дээшлvvлэх зэрэг асуудлыг хэлэлцэж байгаа юм. Ерєнхий сайд чуулганыг нээж хэлсэн vгэндээ, "Тєр, засгийн бодлого амьдралаас хол хєндий байна гэсэн шvvмжлэл олонтаа гардаг. Тэр хол хєндий гэгдээд байгаа зайг ойртуулахад энэхvv чуулган тус дєхєм болно гэдэгт найдаж байна. Бид хєгжлийн гарц, хєгжлийн зам хэмээн єргєн агуулгаар нь ярьсаар ирлээ. Одоо ажил хэрэгт шилжих, бодитой алхам хийх цаг нь болжээ. Яагаад стратегийн ордуудаа эдийн засгийн эргэлтэд оруулж, нэмvv єртєг шингэсэн бvтээгдэхvvн vйлдвэрлэж чадахгvй байна вэ гэсэн тодорхой асуудлаар санал бодлоо солилцож, нэгдмэл ойлголтод хvрэх ёстой. Тухайлбал, манай Засгийн газар Тавантолгойн ордыг ашиглах асуудалд нухацтай хандаж 100 хувь тєр, ард тvмний мэдэлд байлгаж, нэмvv єртєг шингэсэн vйлдвэрлэлийг цогцолбороор нь бvтээн байгуулж олон мянган ажлын байр бий болгохыг зорьж байна.
Одоо эдийн засгийн ардчилал руу тvvхэн vсрэлт хийх хэрэгтэй боллоо. Эдийн засаг, бизнесийн эрх чєлєєг зах зээлийн утгаар нь хангаж чадахгvй бол хувь хvний улс тєрийн эрх, эрх чєлєє, улмаар ардчиллын ирээдvй, улс орны хєгжил, vндэсний аюулгvй байдлын баталгаа ч хангагдахгvй. Засгийн газраас 2010 оныг "Бизнесийн орчны шинэтгэлийн жил" болгон зарласан нь ард иргэд, бизнес эрхлэгчдийнхээ энэ эрх чєлєєнд нь зам тавьж єгч буй бодит алхам юм. Энэхvv чуулганаас "Монголын хєгжлийн стратегийн зєвлєл" хэмээх зєвлєлдєх байгууллага байгуулахыг санал болгож байна.
Эдийн засгийн анхдугаар чуулганыг эдийн засгийн ардчиллыг хєгжvvлэх, єрєєсгєл бvтэцтэй эмзэг эдийн засгаас тогтвортой єсєлттэй хєгжлийн эдийн засаг руу, эрvvл бус далд эдийн засгаас ил тод нээлттэй эдийн засаг руу, хєрєнгє мєнгєний хязгаарлагдмал байдлаас хэрєнгийн зах зээл рvv хийх эрс шийдэмгий алхмын эхлэл байгаасай хэмээн хvсч байна" гэлээ.
Сvvлийн жилvvдэд уул уурхай манай улсын эдийн засагт тэргvvлэх байр суурь эзлэх болсон. Тодруулбал, єнгєрсєн онд энэ салбар ДНБ-ий 28, аж vйлдвэрийн бvтээгдэхvvний 65, экспортын 84 хувийг эзэлж байв. Мєнгєн дvнгээрээ уул уурхай 2.7 тэрбум буюу улсын тєсвийн 50 хувьтай тэнцэх хэмжээний vйлдвэрлэл явуулжээ. Гадаад шууд хєрєнгє оруулалтын 80 гаруй хувь нь мєн энэ салбарт чиглэсэн. Тэгэхээр ойрын ирээдvйд уул уурхайн тэр дундаа томоохон тєслvvд Монголын эдийн засгийн хєгжлийг урагшлуулах тулгуур болох нь дамжиггvй. Гэхдээ єнгєрсєн арван жилийнх шиг уул уурхайн vйлдвэрлэл бидэнд хєрєнгє санхvv тєдийгvй хєгжил дэвшил авчрахгvйг олон хvн сануулсан юм. Тэр дундаа байгаль экологийн доройтолтой сvvлийн арав гаруй жилийн турш холбогдож ирсэн уул уурхайн vйлдвэрлэлийг шинэ тєвшинд гаргаж, техник технологиос эхлээд олон єєрчлєлт хийх шаардлага тулгараад буй.
Энэ бол баялгийн хараалд єртєхгvй байх гарц билээ. Нєгєєтэйгvvр эдийн засаг зєвхєн уул уурхайгаас хамааралтай бол хєгжил урагшлахгvй. Тиймээс ч Монголын Засгийн газар хvрэн эдийн засгаас ногоон эдийн засаг руу чиглэж, уул уурхайг дагасан бусад салбарын хєгжлийг тэтгэхээр анхаарч, ярьж, бодлогын баримт бичиг боловсруулах эхний алхмыг хийгээд буй. Тэр ч vvднээс чуулганы vдээс ємнєх нэгдсэн хуралдааны vеэр Ерєнхий сайд ногоон эдийн засгийг хєгжvvлэхэд санхvv, тvvнээс гадна тєрийн бодлого чухал хэмээн тодотгосон. Тэрбээр, єнєєдєр манай эдийн засгийн 90, бизнес эрхлэгчдийн 95 хувь нь банкны єндєр хvvтэй зээлээр санхvvжиж, хєрєнгийн эх vvсвэрээ олж байна. Санхvvгийн зах зээлээс хєрєнгє босгох боломж хомс байна.
Бид цаашид нэмvv єртєг шингэсэн vйлдвэрлэлийг дэмжих бодлого баримтлахын зэрэгцээ санхvvгийн зах зээлээс хєрєнгє босгох ёстой гэж байлаа. Манай улс 2021 он гэхэд нэг хvнд ногдох ДНБ-ийг 12 мянган ам.долларт хvргэх зорилт тавьжээ. Хэрэв эл зорилтдоо хvрч чадвал Монгол Азийн долоо дахь том эдийн засагтай улс болох юм. Уул уурхайгаа зєв хєгжvvлж, тєсвийн шинэчлэлээ хийж, бvртгэлээ тєгєлдєржvvлж, ногоон эдийн засагт тvшиглэж, єрсєлдєх чадвараа нэмэгдvvлж чадвал энэ зорилтод хvрэхэд тийм ч хэцvv биш хэмээн эдийн засагчид, судлаачид дvгнэлээ.
Vvний зэрэгцээ Ерєнхий сайд асан Д.Содном, уул уурхай бол бусад салбарыг урагш чирдэг. Тавантолгой, Оюутолгой, Цагаансуваргын ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулснаар хєгжил ирнэ. Тємєр замын тухайд янз бvрийн яриа бий. Миний хувьд Тавантолгойгоос Сайншанд, Гашуунсухайтын аль аль руу тємєр зам барих хэрэгтэй гэж vздэг. Мєн Тавантолгойд тvшиглэсэн цахилгаан станц барих шаардлагатай. Энэ нь дээрх гурван ордыг әрчим хvчээр хангах эх vvсвэр байх болно. Ер нь манай улс боловсруулах vйлдвэр барьж байгуулахад тvлхvv анхаарах хэрэгтэй хэмээснийг оролцогчид "vнэтэй санал" гэж хvлээн авсан юм.
Эдийн засгийн чуулган тулгамдсан асуудлуудад анхаарал хандуулж буй гэдэг утгаар, анх удаа болж байгаа гэдгээрээ ч тун чухал. Тиймээс Ерєнхий сайд С.Батболд тэргvvтэй чуулганыг зохион байгуулж буй ажлын хэсгийнхэн сэтгvvлчдийн сонирхсон асуултад хариулт єглєє.
-Ядуурлыг бууруулах хамгийн зєв арга зам нь хvн ам орлоготой, нэг vгээр ажилтай болох. Сайншандад томоохон цогцолбор барьснаар хэдэн зуун мянган хvн ажилтай болно гэж байгаа. Vvнд Засгийн газар ямар байр суурьтай хандаж байна вэ?
Д.Зоригт: -Ажлын байр хамгийн чухал асуудал. Уул уурхайн томоохон тєслvvдийг дагаад ажлын байр олноор бий болно. Оюутолгойд 8000, Тавантолгойд уурхай баригдах vед 4000 ажлын байр бий болно гэж буй. Сайншандын цогцолборын тухайд бид аж vйлдвэрийн парк байгуулах асуудлыг сайн судлах ёстой. Тухайн бvс нутагт єрсєлдєх чадвар байна уу гэдгийг тогтоох нь чухал.
-Ерєнхий сайдаас асуух асуулт байна. Оюутолгойн гэрээг байгуулсан. Гэтэл Оюутолгойн ордын нєєцийг эцэслэн тогтоогоогvй, ТЭЗV-ийг нь Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зєвлєл буцаачихлаа. Засгийн газар хэтэрхий яарч тvvхий гэрээ байгуулсан юм биш vv. Эдийн засгийн чуулган гэсэн хэрнээ эдийн засагчдыг, ногоон эдийн засгийг хєндєнє гэсэн атлаа байгаль орчны хєдєлгєєнvvдийг оролцуулсангvй гэсэн бухимдал байна. Ер нь шоу гэх хvн байна. Vvнд хариу хэлнэ vv?
Д.Зоригт: -Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зєвлєл Оюутолгойн нєєцийг баталсан. Тэгэхээр Та буруу мэдээлэлтэй байна. ТЭЗV-ийн тухайд гэрээг vзэглэснээс хойш 150 хоногийн дотор хvлээн авна гэж заасан байгаа. Эрдэс баялгийн мэргэжлийн зєвлєлєєр ТЭЗV-ийг vзээд буцаах нь ердийн vзэгдэл. Зарим зvйлийг тодруулах хэрэгтэй гэж vзсэн бол буцаадаг. Ер нь энэ зєвлєлд иргэний нийгмийнхэн, эрдэмтэн судлаачид ил тод хэлэлцээд асуудлыг шийдвэрлэдэг. Тэгэхээр эргэлзэх зvйл байхгvй.
С.Батболд: -Хєгжлийн тухай гэхээр улстєржvvлдэг байж болмооргvй. Засгийн газар эдийн засгийн форумыг нээлттэй хийе гэж урьж байгаа. Боломж гаргасан. Гэтэл шоу боллоо, оролцохгvй гэж байна. Аливаад хариуцлагатай байх хэрэгтэй. Нэг нь санаачлага гаргахад нєгєєх нь шvvмжлэлтэй хандаж болно. Гэхдээ бид бvх асуудлаа нийтээр зєвшилцдєг vйл ажиллагааг шинэлэг хэлбэрээр зохион байгуулах гэж оролдож байна.
-Сангийн сайд Нью-Йоркт "Айвенхоу майнз"-ын хєрєнгийн биржийн нээлтэд оролцсоноо тайлбарлаж єгнє vv?
С.Баярцогт: -Оюутолгойн талаар зєрvvтэй ойлголтууд нийгэмд байсаар байна. Гэхдээ энэ ордыг ашиглах гэрээг vзэглэсэн нь Монгол Улсад хєгжлийн хаалгыг нээсэн гэдгийг хvн бvр хvлээн зєвшєєрч байгаа. Нью-Йоркт хєрєнгийн биржийн нээлтэд оролцож, хонх цохисон нь "Айвенхоу майнз"-ыг биш Монголоо сурталчилсан. Тэр vйл явдлыг 160 сая хvн vздэг. Бидний биржийн талаархи ойлголт бага учраас маргалдах зvйл алга.
-Тавантолгойн ордыг ашиглахдаа Засгийн газар ямар бодлого баримталж байгаа вэ?
С.Батболд: -Тавантолгойн ордыг 100 хувь тєр мэдэлдээ байлгаж, аль болох нэмvv єртєг бий болгож, боловсруулах vйлд-вэр байгуулах ёстой. Ийм хувилбарыг зєвхєн бид зохиогоогvй. Уул уурхай єндєр хєгжсєн АНУ, Австрали зэрэг улсад гэрээгээр олборлох эрх єгдєг. Бид Монгол Улсад хамгийн ашигтай хувилбарыг судалж vзнэ. Бусад стратегийн ордод ч ялгаагvй, ийм бодлого баримтална.
А.ЭЛБЭРЭЛТ
Уурга, урхи, чєдєр, бугуйл гэдэг бvгдээрээ монгол vг л дээ. Анчин нvудэлчин удам маань адгуус амьтдыг барих, номхруулах, эрхэндээ оруулахад хэрэглэдэг хєдєлмєрийн хэрэгсэлvvдийн нэр юм. Нэг улс нь нєгєє улсаа эзлэх тvрэмгийлэх, эрхэндээ оруулах колони байлгахад уурга, урхи, чєдєр, бугуйлын аргыг єнєє хvртэл хэрэглэсээр ирсэн улс тєрийн тvvх байдаг байна. Оросын колони орон байсан Ар Монгол / ОМ-Outer Mongolia, Ийм хоёр vсгээр тэмдэглэгдсэн нислэгийн дугаарыг санаж байгаа байх. Г.Д/ гэнэтхэн нэг л єдєр ардчилсан улс болж дэлхийн чихийг анх удаа дэлдийлгэсэн. Ингээд тун удаагvй байтал нєгєє Ар Монголд чинь зэс нvvрс зэрэг ашигт малтмалын нєєцєєрєє дэлхийд байхгvй том ордууд илэрлээ, баталгаатай байна гэхэд бас л дэлхийн чих хоёронтоо дэлдийж шvлсээ залгив. Улс гvрэн нь том ч гэсэн баялгаа шавхсан том гvрнvvд манай тєр засгийн томчуудыг эрхэндээ оруулах гэж мєнгєн уурга, урхи, бугуйл чєдєр ногтоо аль хэдий бэлдэж хаяж эхэлсэн байна. Ач холбогдлоороо байгалийн баялгийг нь эзэмшихтэй тэнцэх цорын ганц зvйл бол тємєр замын сvлжээг ямар ч хамаагvй vнээр байлдан авах явдал. Тухайн улс орны тємєр зам нь хэнийх байна. Тэр улсынхаа колони болдог нь ганц манай орны ч биш дэлхийн буурай орнуудын тvvх ажээ. Тэгээд том улс тєрчид "тємєр зам бол алт мєнгє зэр зэвсэг тусгаар тогтнол мєн" гэж бичдэг.Тvvхээс уншихад Москва, Бээжинг холбосон ганц тємєр зам маань найрамдлын зорилгоор тавигдаагvй цагаан Оросын Александр хаанаас Улаан Оросын Сталин хаан хvртэл хэрэгжсэн vе дамжсан бодлого байв.
Цагаан хаанд буриад Монгол дагаар орсон 1858 онд цагаан хааны буриад эмч П.Бадмаев Хятадыг эзлэн Энэтхэг хvрэх нэгэн тєсєл танилцуулсан. Монголоор дайруулан тємєр зам барьж чадах юм бол бид Энэтхэг ч хvрч болно. Ар Монгол ч бидний гарт гэсэн байна.Харин хvv Николай нь алс Дорнодыг байлдан дагуулах Сибирийн тємєр замын дарга байжээ. Тэр vеэс цагаан хаан Хятадыг хvртэл тємєр бугуйл хаясан юм. Хожмоо энэ бодлогыг коммунист Орос хэргжvvлж Сталины зургийг урдаа зvvсэн бух тэрэг хоёрдугаар дайны дараа хойноосоо орилон орж ирж Монголыг эзэлснээ зарласан байна. Єнєєдєр Монголд баялаг нь байгаа болохоор хойд урд хоёр хєрш тєдий биш гуравдагч гvрнvvдийн хувьд ч монголын тємєр замын тєлєє тулалдаан эхэлжээ. Энэ тулалдаанд Оросууд хождож орсон нь.
Нэгд. Монголыг "Орос чєдєр, ногттой хэвээрээ" гэж бодож байсан.
Хоёрт. Манай тємєр замаас єєрєєр тэд хаа холдох вэ гэж бассан байх.
2006 оны 12 дугаар сард В.Путин Н.Энхбаярыг гэнэт дуудаж чичрvvлэв. Оросууд танай орны их єрийг тэглэсэн, хаа ч олдохгvй ганц ах чинь бид биш билvv. Чи чинь яасан хуншгvй эр вэ. Оюу толгойгоо Америкт єгчихсєн байна. Одоо Таван толгойгоо манайд єг гэж тулгана гэдгийг манай хvн мэдэлгvй яах вэ. Гэвч Таван толгойгоо бvтнээр нь авч vлдэж аргалахын тулд шинэ Оросод барих бэлэг талхан дээр давс болгож "Асгатын мєнгє"-ийг єгье гэжээ. Оросууд хэт шунасан болохоос "Асгатын мєнгє"-ийг голоод чамлаад байхаар зvйл биш л дээ. / Хайгуулын судалгаанаас узэхэд 6820 тн нэмэх нь 1100 тн мєнгє байгаа юм Г.Д/Асгатын мєнгєний ордыг Оросод єгсєн бичиг баримт дээр ёслол тєгєлдєр гарын vсэг зурах дээрээ тулав. Гэтэл Монгол улсын Ерєнхийлєгч нь єгье гээд байхад Ерєнхий сайд М.Энхболд ёстой нэг бvдvvн хvзvv гаргаж єгєхгvй ээ гээд гэдийчихэв. Тэр vед М.Энхболд намын дарга Ерєнхий сайдын албыг хашиж байсан.
Манай Ерєнхийлєгчийн эвгvй байдалд орсон, Путиний уурласан хоёр тэнцсэндээ гэж айлчлалд оролцогчид бичсэн байв. Энэ vеэс Оросууд Н.Энхбаярт итгэхээ больж С.Баярыг тvлхсэн байж магадгvй, Оросын сонирхол Н.Энхбаярын уур хилэн нийлсэн энэ моментыг С.Баяр яаж ашиглахаа мэднэ. М.Энхболдыг тун удалгvй МАХН-ын дарга, Ерєнхий сайдын албан тушаалаас зайлуулах далд шалтгаан нь ердєє л энэ боллоо. Оросын томчуудад таалагдаагvйнхээ тєлєє огцорсон хамгийн сvvлчийн Ерєнхий сайд гэж тvvхэнд тэмдэглэгдэнэ биз. Ингээд єєрийн талд ажиллах "Орос школтой" найдвартай хvнтэй боллоо гэж оросуудыг горьдоон байж С.Баяр нам засгийн тэргvvнд гарч ирэв. Оросууд манай хазаар чєдєртэй хvн гэж итгэж байснаас биш ногтоо чирээд цаашаа зугтана гэдгийг тооцоолоогvй байх.. Гэвч С.Баяр "Оюу толгойг" Орос Хятад хоёрт єгєхгvй нь тодорхой боллоо, Харин "Таван толгойн " орд оросуудыг горьдоосон хэвээр.... С.Баяр монголчуудын гар дээр байсан "таван толгойн" лицензийн 96 хувийг тєрийн сvр хvчээр хурааж авав. Намаа ялуулна. Засгийн газрыг дахин єєрийн хяналтандаа авна гэсэн С.Баярт асар их мєнгє хэрэгтэй нь мэдээж. Баялаг нь багсайж багтаж ядаж байгаа улс орны гол намын дарга Ерєнхий сайдад сонгуулын зардлаас эхлээд хэдэн гэр бvлийн амьдралыг шийдэх мєнгєн бугуйлыг урьдчилан хаях нь том улс орны том компаниудын хувьд ярьшиг л байна. С.Баяр хэлсэндээ хvрч намаа ялуулж єєрєє дахин ерєнхий сайд болоод зогсоогvй сєрєг хvчнээ давхар бугуйлдаад номхруулж авав. Ингэж хvний амь цус нулимс гал тvймэр алт мєнгєєр тэмдэглэгдсэн 2008 оны тvvхт сонгууль єнгєрлєє. Оросууд С.Баярыг манай уяатай чєдєртэй бэлтгэгдсэн нэгэн гэж тооцоолж байсан ч цагаа тулаад ирэхээр Баяр хялайж ч харсангvй. Монголчууд аль хэдийнээ Оросын ногт чєдрєєс салсаныг Оросууд хоёронтоо ойлгох нь тэр. Ерєнхийлєгчийн сонгуулийн ємнє Оросын томчууд Монголд ээлж дараалан айлчлав. Оросуудын томчуудын сандран Монгол руу гvйлдэх нэг шалтгаан нь АНУ-аас ногттой байхаар бэлтгэгдсэн ардчилсан хvчний удирдагч Ц.Элбэгдорж Ерєнхийлєгчид нэр дэвшчихээд ялах магадлалтай байдаг. Монголын их баялагаас хvртэж чадахгvй хоцорчих зэрэг шалтгаанаас vvдсэн хэрэг. Ерєнхийлєгчийн сонгуулийн ємнєхєн урилгагvй ирсэн В.Путинтай, Ерєнхий сайд С.Баяр оройн зоог барилаа. С.Баяр тоглоом наргиан хоолны хачир болгон В.Путинд ийм vг хэллээ. "Та Ерєнхийлєгч, би танай оронд элчин сайд байлаа. Тантай уулзах оролдлого олон хийсэн. Хvлээж авдаггvй л юм байна билээ. Юу болчихоод та нар чинь бvгдээрээ наашаа гvйлдээд байх болов" . Аргагvй л тусгаар улсын Ерєнхий сайдын vг шиг ийм гашуун vгийн хариуд В.Путин ".vнэн, vнэн"гээд инээдээр дvйвvvлэн єнгєрєєсєн ажээ.
Энэ хэлэлцээрээр ердєє л Дорнодын "уран"-ы ордын талаар тохироод буцахдаа Монголын тєр засгийн томчуудын толгойд байгаа коммунизмын ногт, хєлд байгаа чєдєр алдуурчээ дахин зах зээлийн зарчмаар уураглах хэрэгтэй гэдгийг ойлгоод буцсан. Оросын эрх ашиг, Таван толой, Оюу толгойн алт эрдэнэсээс ухрахгvй. Одоо Оросод "хуучин муу тємєр зам"-даа найдахаас єєр Монголыг колонидоо бариад чєдєрлєєд байх єєр зvйл vнэндээ vлдсэнгvй. Хаа холын Америк хvртэл тємєр зам барих "тємєр бугуйлаа аль хэдийнээ" Монгол руудалай давуулан хаячихжээ. "Монголын 100 хувийн хєрєнгє оруулалттай" тємєр замтай болох юмсан. Хоёр их том зах зээлийг хооронд нь холбож мєнгийг ёстой нэг олж єгнє дєє. Бид хэний ч ногтонд байхаа болино. Монголын томоохон улс тєрчдийн ийм зегнєл мєрєєдєл тєдий биш биелэх шахаж байв. Энэ том тєслийг хэрэгжvvлэх хєрєнгє санхvvгийн хувьд Америкийн буцалтгvй тусламж буюу Монгол улс терроризмийн эсрэг тэмцэлд Амеркийн талд гар єргєснийхєє шагналд авсан мєнгєєр vндэсний тємєр зам барьж "Орос хятадын тємєр бугуйлнаас гарах тєсєл" нууц хийгдэж байв. Ардчилсан намын нэг лидер халзан Д.Ганболд тємєр замын агентлагийн дарга байхдаа энэ том тєслийг хийж бэлэн болгосон Г.Д Гэтэл тємєр замыг би мэднэ гэдэг нэг євгєн гишvvн Оросод ховлож хамаг гай тарив. "Тєсєл нууц" хийгдсэн ч яг батлагддагын даваан дээр Оросууд "хориг" тавин сvр хvчээ vзvvлэн Монголын vндэсний тємєр зам гэдэг аварга том бvтээн байгуулалтыг хориг тавин цуцалсан тvvх энээ. Хятадууд ч Москва, Бээжинг холбосон одоогийн тємєр замтай зэрэгцээд "Монгол тємєр зам" бий болоход дургvй байлаа... Ингээд Америкийн буцалтгvй тусламжаар барих vндэсний тємєр зам будаа болох нь тэр дээ. Энэ бvхнээс болж С.Баярын хувьд дотоод бодлого дээрээ сєрєг хvчин энээ тэрээ юм байхгvй ч гадаадаас ирэх дарамт ялангуяа Оросоос ирэх дарамт цаашид Ерєнхий сайдаар ажиллах нєхцєлгvй болгосон гэж зарим хэвлэлvvд мэдээлж байв. С.Баяр ойрыг ч холыг ч хардаг, єєрийгєє ч боддог Монголоо ч боддог том улс тєрч. Оросын бугуйлаас зугтааж ядсандаа "євчний учир єргєдлєє єгєх"-єєс єєр зам vлдээгvй нь vнэн байхаа. С.Баяр бол хэрэгтэй цагт ирж чаддаг, бас хэрэгтэй цагт явж чаддаг улс тєрийн тун мэдрэмтгий казиночин. С.Баяр Хятад руу тавих "Ухаа худаг"-ийн мухар тємєр замын зєвшєєрлийг vнэндээ, vндэсний эрх ашиг, тусгаар тогтнолд аюултай гэдгийг нь мэдсээр байж, хууль зєрчин байж Хятадад єгчихсєн нь яахын аргагvй vнэн. Хятадууд "тємєр зам гэдэг тємєр бугуйл"-ыг vнэндээ "Ухаа худаг" руу биш зєвшєєрлийг ухаа худаг гэж аваад "Таван толгой "руу хаясан юм. Vvнийг С.Баяр сайн мэдэж байгаа.
Хятадууд "Ухаа худаг"-ийн мухар тємєр замаар дамжаад "Таван толгой, Оюу толгой" руу тємєр зам тавьчих юм бол манай улс чинь Хятадын Ар Монголын Єєртєє Засах Орон болно. Vvнийг ч С.Баяр бас л тооцоолсон, Хятад руу шууд тємєр замаар Монголын Баялагийг ачихыг Орос ч, Зvvн ємнєд ази тэрч байтугай зvvн европ, Америк ч хvсэхгvй байлаа. Vнэндээ С.Баяр Хятадуудад нэг гараараа Ухаа худагийн тємєр замын зєвшєєрлийг єгчихєєд нєгєє гараараа Монгол улс Владивостокоор даируулан тємєр зам тавьж далайд гарах тєслийг эхлvvлэх хэлцэлийг хийж эхэлсэн байх юм. Мєнгєн бугуйл хаясан Хятадууд одоо хvртэл нvvрэн дээрээ "Ухаа худаг"-ийн лецензийг барьж Тавантолгой руу замаа зассаар. Байдал хурцдах vед С.Баяр "Орос, Хятадын тємєр бугуйлаас аль хэдий мултарсан байв. Єєрєєр тайлбарлавал С.Баяр ганц нэг компаниар дамжин хятадуудыг багахан мєнгєєр шатаасан л байхгvй юу. Тэр мухар нарийн тємєр замын зєвшєєрлийг би єгчихсєн юм. С.Батболдоо чи миний захирамжийг Их хурлын энэ хэдтэй нийлж байгаад хvчингvй болгочихоод байгаарай гэж "чєдєр єшиглєж" чадах хvн. /Яаж ч чєдєрлєж ногтолж хvлсэн, сулраад алга болж эзнээ хуурдаг морийг чєдєр єшиглєж сурсан гэж хэлдэг байна. Г.Д/ "Ухаа худаг" мухар нарийн тємєр замын тєсєл дээр "MCS" компанийн далбаан доор нэр бvхий хэдэн хvн багтдаг. /Ж.Оджаргал, П.Батсайхан, Оюунгэрэл/ Улс тєрийн бvлэглэлийн хувьд хуучин Ерєнхийлєгч Н.Энхбаяр дээр нэгддэг. Ардчилсан намын "Алтангадас" фракцынхан нэмэгддэг гэж улс тєр судлаачид мэдээлдэг юм. Хятадын эрх ашгийг хамгаалсан нэг муу мухар замын тєсєл буцлаа гэхэд нэр тєрєє бодон нєгєє кинон дээр хэлдэг шиг "энэ зэргийн юманд хотойхооргvй" болсон тэрбумтнууд бий. Ямар нvvрс олборлох зєвшєєрлийг нь хураасан биш. Зvгээр л танайх нvvрсээ олборло. Монголын тєрийн ємч давамгайлсан єргєн тємєр замаар олборлосон нvvрсийг чинь зєєе гэж байгаа хэрэг. Нэг компани биш цаана нь Хятад байгаа учраас хэл ам хэрvvл шуугиан тарьж элдэв явуулга хийх нь мэдээжээ. Энэ ч бас аргагvй. Оросын мэдлийн тємєр зам байнаа. Гэтэл Хятадын мэдлийн тємєр зам сєєм ч газар байхгvй. Тэгвэл Хятадын сонирхолыг Оросын сонирхолтой тэнцvv авч явах нь тєрийн томчуудын vvрэг. Манайхан Хятадад Оросын Сибирь, алс дорнод руу чиглэсэн єргән тємєр зам барих эрхийг єгч тємєр бугуйлаас мултарч болно доо. Хятадын геополитик Алс дорнод биш гэж vv.
Хятад супер том гурний хувьд Алс дорнод руу тємєр бугуйл шидэхийг бодож байгаа. Сvхбаатар аймгаас чанх хойшоо Монголыг нутгийг нэвт явах тємєр зам тавих эрхийг Хятадууд хvсч Орос Японтой зєвшилцєж байсан юм. Ийм тєсєл явж байсан чухам одоо хаанаа гацчихаад байгааг бvv мэд. Хятад таван толгойн их нvvрсний дєрєвхєн хувь буюу ухаа худагт зориулан тємєр бугуйл хаяагvйг дэлхий мэдчихээд Монголыг баялагтай нь хамт алдчихгvй гэсэндээ дэлхийн том орнууд хєрєнгє оруулалтын хатуу нєхцєлєє бууруулж байна. Орос ч бас адил хатуурхахаа больж тємєр замдаа хуучнаасаа онцгой анхаарч тємер зам дахь тєрийн ємчийнхєе эрхийг хувийн "РЖД Якуниний" компанид єгсєн юм. Харин X. Баттулга сайд аль хэдийнээ РЖД Компанитай тохирч чаджээ. Та нар Сайншандаас тємер замаа татаад Владивостокийн усан боомт дээр хvрээд ир, Тэгээд Япон, Солонгос руу зарвал зар гэж сvvлийн 100 жил олдоогvй "алтан боломж" гаргаж шалдаа бууж єгєв. 1949 оныхоо тємєр замын тухай хэлэлцээрээс ухарч 51 хувийг Монголын талд шилжvvлж болох тухай Оросын хэвлэлvvд ам алдсан байна. Япон, Солонгос зэрэг улсууд Таван толгойг Хятад руу мухар тємєр зам тавьж шууд ачихгvй бол хєрєнгє оруулья гэлээ. Европын хєгжлийн банкаар дамжсан Герман ч бас Хятад руу л зам тавихгvй бол бид Австралиас нvvрс авснаас танайхаас авах нь ойр гэдгээ учирлан Х.Баттулга сайдын тєслийг дэмжлээ. Хятадыг муулах гээгvй. Хятад бол Оросын Монголд эдэлсэн эрхийг дутуу эдлэж болохгvй том хєрш. Хэрэглээг нь тооцвол жилд 30 сая тонн нvvрс хэрэгтэй гэв. Тэгвэл судлагдсан нєєцєєрєє манай Тавантолгойд хvрэхгvй ч нvvрсний арвин ордууд Эрээнээс цагаан хэрэм хvртэл их талд хєндєгдєєгvй дараастай байна. Тэхэд Солонгос улс л ганцаараа Монголын нvvрс Владивосток хvрээд ирэх юм бол жилд 60 сая тонныг авна гээд байдаг. Харамсалтай нь Хятадын нарийн тємєр зам шиг нарийн тємєр бугуйл манай эрх баригчдын хvзvvнд байна. Энэ хятад бугуйлаас эвтэйхэн яаж мултрах вэ. Монгол тєрийн зvтгэлтнvvдийн ухаан эх оронч сэтгэлгээ, манай ард тvмний заяа тавилан мэдэх хэрэг. Дэлхийн том орнуудын баян пvvс компаниуд "тємєр зам гэдэг тємєр бугуйл "-ыг асар их баялагийг маань зєєх гэж хол ойроос шидсээр байна.
Нэрт сэтгvvлч Г.Дашцэрэн
Швейцарийн Давос хотноо Дэлхийн эдийн засгийн форум 5 єдєр vргэлжилж єндєрлєлєє. Дэлхийг бараг бvхлээр нь хамарсан эдийн засгийн хямралын дараа цаашдаа бид ямар бодлогоор явах вэ гэдгийг хамгийн єргєн хvрээнд, хамгийн шvvмжлэлтэй хэлэлцсэн энэ чуулга уулзалт нэг талаар олон зvйлд хариулт єгч, нєгєє талаар бас олон тєсєєлєн бодож байгаагvй шинэ таамгуудыг гаргаж ирлээ хэмээн ажиглагчид, тоймчид дvгнэж байна.
40 орчим орны тєр засгийн тэргvvн, 2500 орчим тэргvvлэх эдийн засагчид, бизнесменvvд, банкирууд бараг 200 орчим салбар хуралдаанд оролцож, бид “Шинээр сэтгэж, шинээр харж шинээр бvтээх” цаг нь болсон гэдгийг нэгэн дуугаар хvлээн зєвшєєрлєє.
Зєвхєн эдийн засаг, мєнгє санхvv, бизнесийн хvрээнд тєдийгvй уур амьсгалын єєрчлєлт, ус, хvнсний аюулгvй байдал, уул уурхай, хvмvvнлэг, боловсрол, эмэгтэйчvvд, эрvvл мэнд гэхчилэн бvхий л салбарыг хамарсан хэлэлцvvлгvvд єрнєж, эрдэмтэд судлаачдын дэвшvvлсэн таамаг, судалгаануудыг тал бvрээс нь ярилцлав.
Манай улсын хувьд дэлхийн санхvvгийн хямрал нь эдийн засагт сєргєєр нєлєєлсєн ч, гарах vр дагаврыг хохирол багатай даван туулах, цаашид эдийн засгийн хямралд єртєхєєс урьдчилан сэргийлэх, тогтвортой хєгжлийн хангах, арга хэмжээг тєлєвлєх, явуулж байгаа бодлогоо дvгнэх боломжийг олгосноос гадна, эдийн засгийн єрєєсгєл бvтцийг єєрчлєх шаардлага байгааг нотлон харуулсан билээ.
Дэлхийн эдийн засгийн форумд оролцсоноор монгол улс бусад орны хямралын дараа авч хэрэгжvvлж буй арга хэмжээг сонсох, туршлага судлахаас гадна єєрийн орны бодлого, байр суурь санаачлагыг бусдад таниулж, дэмжлэг авахад ихээхэн чухал арга хэмжээ боллоо. Монгол Улсын Ерєнхийлєгч Ц.Элбэгдорж энэхvv чуулга уулзалтанд усны асуудлаарх хуралдаан, уул уурхай металлургийн салбарын удирдагчидтай хийх тєрийн тэргvvн нарын хуралдаанд тус тус илтгэгчээр, харин эрчим хvчний асуудлаар зохион байгуулагдсан хуралдаан болон эдийн засгийн удирдагчдын албан бус цугларалтын хvрээнд болох олон улсын тогтолцоог бэхжvvлэх тэргvvлэх чиглэл зэрэг арга хэмжээнд тус тус урилгаар оролцсон юм.
Тvvнчлэн БНСУ-ын Ерєнхийлєгч Ли Мён Бак, Давосын эдийн засгийн формын vндэслэгч Клаус Шваб, Йоркийн гvн хунтайж Эндрью, “Рио Тинто” компанийн удирдах зєвлєлийн дарга Ж.дю Плесси, Майкрософтын vндэслэгч Билл Гейтс, дэд Ерєнхийлєгч О.Аяала, Жорж Сорос, “Credit Suisse” банкны удирдах зєвлєлийн дарга Х.У.Дєриг, Дойче банкны дэд Ерєнхийлєгч К.Кох-Везер, Австралийн худалдааны сайд Саймон Крийн, “Арева” компанийн Ерєнхийлєгч А.Лувержон, “PriceWaterHauseCoopers” компанийн Ерєнхийлєгч М.Нелли нарын зэрэг улстєр, эдийн засгийн нєлєє бvхий хvмvvстэй харилцан санал солилцон ажил хэрэгч уулзалтуудыг хийсэн юм.
Ерєнхийлєгч Давос дахь эдийн засгийн чуулга уулзалтанд оролцосоны дараа Европын Холбоонд айлчлахаар Бельгийн Вант улсыг зорилоо.
Монгол Улсын Ерєнхийлєгчийн Тамгын газрын Олон нийттэй харилцах, мэдээлэл боловсруулах алба
2010 оны 2 дугаар сар 1-ний єдєр Монгол Улсын Ерєнхийлєгч Цахиагийн Элбэгдоржийн Европын Холбоонд хийх айлчлал эхэллээ. Бельгийн нийслэл Брюссельд ирсэн даруйдаа Ерєнхийлєгч Ц.Элбэгдорж Европын Парламентын Ерєнхийлєгч Иержи Бvзектэй уулзаж, хоёр талын хамтын ажиллагааны асуудлаар єргєн хvрээнд санал солилцов. Энэ уулзалтад Монгол улсын Гадаад харилцааны сайд Г.Занданшатар, УИХ-ын гишvvн Д.Зоригт, ЕвроПарламентийн Тєв Ази, Монголын бvлгийн гишvvн Пауло Бартолози болон бусад албаны хvмvvс байлцлаа.
Монгол Улс, Европын Холбооны хамтын ажиллагаа бvх салбарт идэвхтэй єргєжиж, харилцаа хєгжиж байгаад сэтгэл хангалуун байдгаа Европын Парламентын Ерєнхийлєгч хэлээд, ардчилсан Монгол Улсыг Европын Холбоо тууштай дэмжиж ажиллах болно гэлээ.
Тэрээр “Монгол улс ардчилал, зах зээлийн эдийн засагт тайван замаар шилжсэн, бvс нутагтаа vлгэр жишээ болсон орон билээ.
Бид танай улстай харилцаж байгаа харилцаагаа улам бvр шинэ шатанд гаргахыг хvсч байна.
Саяхан эхэлсэн Тvншлэл, хамтын ажиллагааны хэлэлцээр байгуулах яриа хэлэлцээ амжилттай єрнєж байгаад би талархаж байна.
Энэ хэлэлцээрийг байгуулснаар бидний хамтын ажиллагаа улам бvр єргєжин хєгжинє гэдэгт итгэж байна” гэлээ.
Ноён И.Бvзек, Монгол Улс хvний эрхийг хамгаалах чиглэлээр бvс нутгийн улс орнуудад vлгэр жишээ болж байгаагийн тод жишээ бол Монгол Улсын Ерєнхийлєгч цаазаар авах ялаас татгалзах санаачилга гаргасан явдал гээд, Ерєнхийлєгч Ц.Элбэгдоржийн энэхvv шийдвэрт талархаж байгаагаа дахин илэрхийлэн, энэ хvнлэг бус ялыг бvр мєсєн цуцална хэмээн найдаж байгаагаа ярилаа.
Монгол Улсын Ерєнхийлєгчийн Тамгын газрын Олон нийттэй харилцах, мэдээлэл боловсруулах алба
Монгол Улсын Ерєнхий сайд С.Батболд “Таван толгой” тєслийн Ажлын хэсгийн хуралдааныг удирдаж vvрэг єглєє. Ерєнхий сайд “Хамтарсан Засгийн газрын шийдвэрлэх ёстой олон зорилтын нэг нь “Таван толгой” тєслийг хэрэгжvvлэх асуудал юм. 2009 онд “Оюу толгой” тєслийг эрэгжvvлэх ажлын vндэс нь тавигдсан. 2010 онд “Таван толгой” тєслийг хэрэгжvvлэх эдийн засаг, эрх зvйн орчныг бvрдvvлэх шаардлага тулгарч байна.
Юуны ємнє дэд бvтцийг бvрдvvлэх, улс тєр, эдийн засаг болон гадаад дотоод асуудлаа тогтвортой байлгах нь нэн тэргvvний асуудал юм. “Тавантолгой” тєслийг хэрэгжvvлэх бодлогыг боловсруулахдаа иргэд, аж ахуйн нэгж мэргэжлийн байгууллагын дунд нээлттэй, ил тод хэлэлцvvлэг явуулж байж хамгийн оновчтой хувилбарыг сонгон шийдэх нь зvйтэй.
Энэ хувилбарынхаа дагуу бодлого, зорилтоо тодорхойлон боловсруулж УИХ-ын хаврын чуулганд єргєн барих хэрэгтэй гэв. Дараа нь ЭБЭХ-ний сайд Д.Зоригт Ажлын хэсгээс хийж буй ажлын талаар мэдээлэл хийлээ. Д.Зоригт “УИХ-ын 2007 оны 12 дугаар сарын 40-р тогтоолоор стратегийн ордыг ашиглах, эдийн засгийн эргэлтэд оруулах, vндсэн зарчим, удирдамжыг баталсан. “Таван толгой” тєслийг боловсруулах Ажлын хэсэг 2009 онд байгуулагдсан. Тvvнээс хойш олон улсын 11 компани, консерциумтай эхний яриа хэлэлцээгээ хийлээ.
Одоо:
• 2010 онд ордыг ашиглах тулгуур асуудлыг шийдвэрлэх.
• Хоёр дахь шатны хэлэлцээр хийх
• Сонгон шалгаруулалтыг дуусгаж гэрээ байгуулах ажил vлдээд байна гэв.
Хуралдааны тєгсгєлд Ерєнхий сайд С.Батболд “Бидэнд харгалзан vзэх, тооцох хvчин зvйл, тунгаах асуудал олон байна. Хамгийн шилдэг хувилбарыг л онож сонгох хэрэгтэй. Иймээс:
• Таван толгойг тєрийн ємчийн компани байгуулан 100% ємчилж, тvvнийг дагасан хувилбаруудыг тvлхvv судлах,
• Кокс, хими, ган тємєрлєгийн зэрэг vйлдвэр байгуулж, нэмvv єртєг шингэсэн бvтээгдэхvvн vйлдвэрлэх мастер тєлєвлєгєєг боловсруулах,
• Урьдчилсан тєлбєрийн асуудлыг анхаарах. Оюутолгойн тєслєєс хэд дахин их хєрєнгє хуримтлуулах бодлого баримтлах
• Гадаадын томоохон оператор компаниудыг судалж гэрээ байгуулах боломжийг хэрэгжvvлэх
• “Таван толгой”-н ордыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулах ажлыг 2010 оны эхний хагас жилд багтаан хэрэгжvvлэх зэрэг vvрэг єглєє гэж Засгийн газрын Хэвлэл мэдээллийн албанаас мэдээллээ.
Olloo.mn
Монгол Улсын Засгийн газраас АХБ-ны хөнгөлттэй зээлээр 2003-2008 онд хэрэгжүүлэхээр Зээлийн гэрээ байгуулсан “Эрүүл мэндийн салбарын хөгжил-2” Төслийн тухай өргөн хүрээний мэдээлэл авах боломж Танд олдлоо.
Манай вэб хуудсыг нээж, тодорхой мэдээлэл, ойлголт авч буй хэрэглэгч Та бүхэнд “Эрүүл мэндийн салбарын хөгжил-2” /ЭМСХ-2/ Төслийг хэрэгжүүлэх нэгжийн хамт олон чин сэтгэлийн мэндчилгээ дэвшүүлж, бидэнтэй хамтран ажиллаж санал бодлоо өргөн солилцох болсонд талархал илэрхийлэе.
Манай вэб хуудсанд “Монгол Улсын Эрүүл мэндийн салбарын хөгжил-2” Төслийн үндсэн зорилго, тодорхой зорилтууд, тэдгээрийг шийдвэрлэх талаар хэрэгжүүлж буй арга хэмжээнүүдийг төслийн бүрэлдэхүүн хэсэг тус бүрээр тоо баримттайгаар тусган харуулсан юм.
“ЭМСХ-2” Төсөл нь хүн амын, ялангуяа хөдөө орон нутгийн ядуучууд болон эмзэг бүлэгт хамаарагдах хүмүүсийн эрүүл мэндийн байдлыг сайжруулах үндсэн зорилготой бөгөөд гурван бүрэлдэхүүн хэсэгтэй. Үүнд:
- Хөдөөгийн эрүүл мэндийн үйлчилгээг цогц байдлаар хөгжүүлэх
- Эрүүл мэндийн байгууллагуудын чадавхийг сайжруулах
- Төслийн удирдлагыг боловсронгуй болгох
Төслийн 2 бүрэлдэхүүн хэсэг нь улсын хэмжээнд, 1 дэх бүрэлдэхүүн нь Баянхонгор, Дорнод, Завхан, Өвөрхангай, Хэнтий аймагт хэрэгжиж байна.
Тухайн аймгуудыг сонгож авахдаа ядуурлын түвшин, эхийн болон нялхсын нас баралт, халдварт өвчний гаралтын үзүүлэлтүүдийг харгалзан үзсэн юм.
Хөдөөгийн эрүүл мэндийн үйлчилгээний цогц хөгжлийг хангах зорилтот үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэхдээ хөдөөгийн сумдын эмч, сувилагч, багийн бага эмч болон эрүүл мэндийн асуудалд тодорхой үүрэг хүлээсэн холбогдох мэргэжилтнүүдийн сургалтыг зохион байгуулах, эмнэлгийн зайлшгүй шаардлагатай тоног төхөөрөмжөөр хангах, эмнэлгийн барилга байгууламжийг шинэчлэн сайжруулах, хөдөөгийн эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээнд мэдээлэл, холбоо харилцааны шинэ технологийг нэвтрүүлэх замаар эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээний чанарыг сайжруулахад онцлон анхаарсан юм.
Төслийн удирдлагыг боловсронгуй болгох зорилтын хүрээнд төслийн амжилттай хэрэгжих нөхцлийг бүрэлдүүлэх, төслийн хэрэгжилтийн явцыг хянаж үнэлэх, зохицуулах үүрэг бүхий удирдлага-хяналтын бүлэг, ажлын хэсгүүдийг байнгын үйл ажиллагаатай болгосон нь төслийн гүйцэтгэлийн үр дүнд эерэг нөлөөлөв.
ЭМСХ-2 Төслийн зорилго, зорилтуудыг шийдвэрлэхэд дэмжлэг үзүүлэх Техник туслалцааны гурван төрлийн Төсөл хэрэгжиж байгаа тухай бас энэхүү вэб хуудасны мэдээлэлд орсон. Тухайлбал,
“Эхийн эндэгдлийг бууруулах төсөл”- JFPR/MON 9063, “Мэдээлэл холбоо харилцааны технологи”-MON 9053 төсөл, ХДХВ/ДОХ ба хүн худалдахаас сэргийлэх ТА 4364 ТТТөслүүд сонгон авсан бүс нутгуудад хэрэгжиж байна.
Төслийн гүйцэтгэх захирал
Д.Жаргалсайхан www.healthsector.mn
УИХ-ын намрын чуулган өнөө маргаашгүй завсарлах гэж байна. Энэ чуулганаар хэлэлцэгдээд, бас батлагдчих ёстой байсан ч гишүүдийн суга “цавинд” хавчуулаад мартчихсан олон чухал асуудлын нэг нь УИХ-ын сонгуулийн хууль болоод сонгуулийн тогтолцооны өөрчлөлт. Өнгөрсөн намраас эхэлж яригдсан энэ сэдэв ирэх хаврын чуулган хүртэл хойшиллоо. Парламентын түвшинд нэлээд өндөр авах маягтай болж ирээд, олон нийтийн зүгээс ч багагүй дэмжлэг авч, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр хэлэлцүүлэг болон үргэлжилж байсан сонгуулийн тогтолцоог өөрчлөх асуудал үндсэндээ хумигдаж эхлэв. Энэ нь нөгөө л эрх барьж байгаа хоёр нам энэ асуудлаар нэгдсэн байр суурьт хүрээгүйтэй холбоотой.
Жалга дов тойрсон жижиг улс төрөөс хальж, улс орны ирээдүй, нийт ард түмэнд чиглэсэн том бодлого явуулахын тулд сонгуулийнхаа системийг өөрчилье, хувь тэнцүүлсэн тогтолцоо буюу пропорциональ систем рүү явъя гэдэг үзэл бодол уг нь МАХН-ын ч, Ардчилсан намын ч дотоодод тодорхой түвшинд яригдаж, тодорхой хугацаанд дэмжлэг авч байсан санаачилга. Тиймээс ард түмний олонхийн дэмжлэгийг авч, хүлээн зөвшөөрөгдсөн төрийн хамгийн том хоёр нам хамтран засаг барьж байгаа үедээ сонгуулийнхаа тогтолцоог сайжруулчих юм гэсэн хүлээлт дээр дооргүй бий болоод байсан. Яагаад гэвэл жижиг тойргоос сонгогдсон жижиг улстөрчид нийгмийг хамарсан шинэтгэл, хөгжлийн зөв бодлого гаргахаасаа тухайн тойрогтоо дархлагдах, дахин сонгогдохыг гол зорилгоо болгож, төсвийн хөрөнгийг ч үүндээ тарамдуулсаар ирсэн нь өнгөрсөн 20 жилийн үнэн түүх.
Ялангуяа уул уурхайн том ордууд ашиглалтад орж, гадна дотнын хөрөнгө оруулагчдын ашиг сонирхол төрийн үйл ажиллагааг гацаах хэмжээнд хүртэл хүчээ аваад байгаа өнөөдрийн нөхцөлд эргээд жижиг мажоритари луу явбал баахан уул уурхайн эзэд, тэдний төлөөллийн хүмүүс улс төрд мөнгөөр зодож орж ирэх, өөрсдийн ашиг сонирхлыг төрийн бодлогод тулгах аюултай.
Дээр нь жижиг мажоритарийн бас нэг гай нь сонгогчдын санал парламентын түвшинд бодитой тусдаггүй явдал. Сонгуулиар 51 хувийн санал авсан нам 76 суудал авч, үлдсэн 49 хувийн санал парламентын гадна үлдэх бүрэн боломжтой. Үүний сонгодог жишээ нь 2000 оны УИХ-ын сонгууль. Нийт сонгогчийн 52 хувийн саналыг авсан МАХН УИХ-д 72 суудал эзэлж, 48 хувийн санал авсан ардчилсан хүчнийхэн дөрөвхөн суудалтай үлдэж байсан. Сонгуулийн гол утга учир нь сонгогчдын өгсөн санал парламентын түвшинд бүрэн дүүрэн тусч байх ёстой. Тиймээс нийт улсын хэмжээнд нэг тойрог болж, улс төрийн намын нэрээр өрсөлддөг хувь тэнцүүлсэн тогтолцоо буюу пропорциональ систем өнөөдрийн түвшинд хамгийн боломжит хувилбар гэж үзэгдэж байгаа. Сонгуулийн өмнө улс төрийн намууд нэр дэвшигчдийнхээ жагсаалтыг гаргаж сонгогчдод танилцуулсан байх ёстой. Тэгээд тухайн нам хэдэн хувийн санал авна, тэр хувь хэмжээнд оногдох суудлыг жагсаалтын дарааллаар хуваарилдаг. Гэхдээ жижиг мажоритарийг халж байна гээд нэг хоёр намын даргын гарт орчихож болохгүй гэдэг болгоомжлол бас бий. Энэ тохиолдолд мэдээж намын дотоод ардчилал хамгаас чухал. Тиймээс хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог шууд авах бол улс төрийн намуудын тухай хуульд бас өөрчлөлт оруулах ёстой. Үүнийг хийгээгүй тохиолдолд намын даргад мөнгө төлсөн, намын даргыг тойрон хүрээлсэн хэсэг эрх мэдэлд хүрэх магадлалтай. Эс бөгөөс холимог систем руу явах ёстой гэдэг хоёр дахь хувилбар ч бас тодорхой түвшинд яригдаж байсан. УИХ-ын 76 суудлын 38 дээр нь намын нэрээр, үлдсэн 38-ийг жижиг мажоритари буюу тойргийн системээр гаргаж ирнэ /50:26 ч байж болно, үүнийг тухайн үед нь хуулиар зохицуулчих боломжтой/ гэсэн үг л дээ.
Одоогийн байдлаар Ардчилсан намын бүлэг ямар ч тохиолдолд жижиг мажоритарийг авахгүй гэдэг дээр тогтоод байгаа. Цаашдаа том мажоритари буюу одоогийн 26 тойргийг халах уу, шууд пропорциональ, эсвэл холимог систем руу явах уу гэдэг дээр саналаа нэгтгэх ёстой. Харин МАХН-ын бүлэг өнгөрсөн долоо хоногт мөн энэ асуудлаар гишүүдийнхээ саналыг авсан байна. Албан бус мэдээллээр гишүүдийн олонхи нь жижиг мажоритари буюу 76 тойргийг сонгожээ. Үүнийгээ “УИХ-ын гишүүд ард түмэнтэйгээ ойр ажиллах ёстой” гэж тайлбарлаж байгаа. Уг нь бол УИХ-ын гишүүд намар болгон мал хээлтүүлж, хавар хонь төллүүлж, эсвэл сумын эмнэлгийн онгорхой цоорхой бөглөж, шинэ барилгын тууз хайчилж явах нь ард түмэнтэйгээ ойр байхын нэр биш. Харин орон нутгийн хөгжил, ард түмний амьжиргааг дэмжсэн урт хугацааны зөв бодлого гаргаж, үр дүнг нь үзэх нь ард түмэнтэйгээ ойр байхын нэр байлтай. Гэвч нэгэнт парламентад МАХН олонхи болж байгаа учир хүч дийлэх боломжтой. Тэгсэн тохиолдолд Ардчилсан намын бүлгийн хийж чадах ганц зүйл нь завсарлага аваад том мажоритари буюу одоогийн 26 тойргийг авч үлдэх нь зөв гэсэн яриа ч гараад байна. Анхнаасаа хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог тууштай дэмжинэ гэж байсан Ардчилсан намын бүлэг томсгосон тойргийг шууд халчихаж чадахгүй байгаа бас нэг шалтгаан нь энэ. Томсгосон тойрогт сонгогсдын саналыг мөнгөөр худалдаж авах магадлал харьцангуй бага, улстөрчдийн хувьд ч босго арай өндөр гэж үзэгдэж байсан ч сүүлийн сонгуулиас харахад энэ нь нэр дэвшигчдийн халаасыг шавхаад тогтохгүй улсын төсвийг хүртэл дундлахад хүрч байгаагийн нэг илрэл нь энэ оны төсөвт гишүүдийн нэр дээр суулгасан 76 тэрбум төгрөг...
Тиймээс эрхэм гишүүдийн мартсаныг сануулах үүднээс нийтлэлч Б.Болдсайханы оны өмнө энэ сэдвээр бичсэн нийтлэлийг зохиогчийн зөвшөөрөлтэйгээр дахин нийтэллээ.
Бидэнд сонгуулийн Ямар хууль хэрэгтэй вэ?
Гарчиг минь бага зэрэг алдаатай юм. Учир нь бид гэж ярьдаг боловч хувь ганц хүн миний хүсэл нийт монголчуудын хүсэл хоёр хоорондоо өөр өөр сонирхлын дараалалтай байдаг.
Би хувь ганц хүнийхээ хувьд аль аль намын нэр дэвшигчидээс тараах ахиухан мөнгө авах болвол хоёулангаас нь авах, үнэгүй ганц нэг хоолонд орох, гэртээ хэрэглэж болох дорвитойхон бэлэг харах гэх мэт л гол зорилготой. Хэдийгээр ярих хэлэх болохоор том том юм ярьж магадгүй ч яг сонгуулийн үед тэр нам, хүний мөрийн хөтөлбөрийг уншиж, тэрэнд нь итгэж, бүүр сонгогдчихсон хойно нь тэрийгээ хэрэгжүүлэхийг шаардан биелүүлүүлэх миний чадвар зэрэг бол үлгэр зүүд мэт хол санагдана. Заримдаа догирхож хүн нь хэр юм гэх шиг ярих боловч сонгуулийн үеэр өгөх мөнгө, бэлэг л гол нь доо. Тэгээд дөрвөн жил ажил амьдрал санаснаар сайжирч өгөхгүй нэг л тийм төрд, хүмүүст, амьдралд гоморхсон амьтан явна. Энэ хүслээ ¹1 гээд нэрлэчихье.
Харин монголчууд буюу олон олон Болдоогийн нийлбэр монгол үндэстний хувьд бол аль болох хүн бүрт сайн цалин орлоготой ажил бий болгох, хүүхдүүдэд минь илүү боловсрол олгох, гадаад явалгүй эндээ эмчлүүлж болох эмнэлэг бий болгох, гайгүй байр машинтай болгох, хот маань бага түгжирч цэвэрхэн болох, хөдөө бол гол горхи урсаж, уул ус маань ариун дагшинаараа байх ер нь бол хүн бүрт тэгэснээрээ нийт олонд илүү дээр ажиллаж амьдрах нөхцөл бий болгох санал тавьсан нам ялсан нь дээр. Энэ хүслийг ¹2 гээд нэрлэе.
Харин улстөрчдөд бол аль болох жижиг нутаг дэвсгэр дээр цөөн хүн амд мөнгө, бэлэг, сонгуулийн материалийг аль болох бага мөнгө гаргаж бага шиг хүн хүч сүлжээгээр сонгууль хийж УИХ гишүүн болж дөрвөн жил санаа амар хүссэнээ хийж явах. Үүнд хамгийн тохиромжтой нь 76 тойрог. Даанч түүнээс илүү жижиглэн хуваах аргагүй. Энэ хүслийг ¹3 гээд нэрлэчихье.
Энэ гурван хүслийн зарим хэсэг нь давхцаж зарим хэсэг нь бүр зөрж байгаа биз. Тэгээд ч үүнээс болж сонгуулийн хуулийг олон удаа сольж янз бүрээр туршиж байлаа. Бас нэг онцлог нь хоёр нам гол нь өрсөлдөж заримдаа хэт хүч тэнцэхгүй суудлыг УИХ-д авч засгийн эрхийг барьж байсан үед хүсэл ¹3-д зарим өөрчлөлт нэмэлт бас ордог. Жишээ нь энэ эрчээрээ намаараа дандаа үлэмж илүүгээр ялж намын толгойд байгаа хэдүүлээ бүр сайхан илүү эрх мэдэл, хөрөнгөтэй үүрд явья гэх мэт.
Ямар өмнөх сонгуулиудийн системийн ялгаа, үр дүнг, гурван хүслийн биелэлтийг дахин дахин тоочилтой биш. Бид бүгдээрээ л мэдэж байгаа. Зөндөө олон дүгнэлт, мундаг мундаг тайлбарууд гарсан.
Гурван хүсэл, сонгуулийн нэг хууль. Гэтэл хүсэл ¹3-ыг тээгч нь сонгуулийн дүрмээ зохиогоод хүсэгч ¹1, 2-т тулгаж байх ёстой жам байдаг. Энд л магад хэзээ ч шийдэгдэхгүй зөрчил үргэлж байж байдаг биз. Зөвхөн Монголд ч биш аль ч оронд. Тиймээс Америкад ч Ерөнхийлөгчийнх нэр хүнд ямар ч сайн үедээ 60% дэмжлэг бараг авч чаддаггүй учир байна.
Өмнөх бүх сонгуулийн дүрэм, үр дүн өнгөрчээ. Ямар цагийн машин байх биш. Буцаж очоод засахгүйгээс хойш дараагийн сонгуулийн тоглоомын дүрмийг УИХ-ын энэ намрын чуулганаар хэлэлцэх гэж байгаа дээр нь санаа оноогоо нэмэрлэвэл ямар бол хэмээн би хүмүүсийг уриалж байгаа юм.
Хоёр гол санаа байх юм аа. Зөвхөн минийх ч биш олон олон хүн ойролцоо санаатай гэдэгт итгэсэндээ бичиж байна. Үүнд:
2012 оны сонгуулийн тоглоом эхлэх үед урьд өмнө Монголд байгаагүй цоо шинэ нөхцөл байдал нэгэнт бодат болсон байна. Тэр нь маш их мөнгө. Урьд нь бидний тоолж үзэх байтугай мөрөөдөж ч байгаагүй их мөнгө. Энэ нь мэдээж нөгөө хэдэн толгой, овооноос. Бэлэн мөнгө ч байна, удахгүй урсаад ирэх мөнгө ч байна, зээлүүлэе аваач гэж цутгах мөнгө ч байна.
Хэрэв энэ үед ¹3 хүсэгч зөвхөн өөрийн хүслээ хангахаар тэгэхдээ ¹1-ийн гэнэн тэнэг, амиа бодсон арчаагүй шуналыг ашиглахаар шийдвэл ¹2 буюу өөр дотроо ¹1 ба ¹3-ыг өөр дотроо агуулагч нийт олон, Улс Монгол минь хохирч хоцорно. Яагаадсаад байх юмгүй аль болохоор жижиг тойрог, хагас аймаг болгондоо том том усан цахилгаан станц, хар ба төмөр зам, айл болгонд атомийн станц ч амлаж мэднэ. Хүн бүрт юун 20-50 мянган төгрөг амлах харин ч жинхэнэ бэлнээр нь сая сая төгрөг тараах болно. Бүүр илүү үнэгүй боловсрол, эмнэлэг тэрнээс аймаар юм ч амлаж тун магад. ¹1 хүсэгч би амиа бодоод л авна. Авна л даа чааваас. Авсандаа саналаа өгнө. Уралдаж амласан тул бүр аль алинаас нь авахыг бодно. Ямар ард түмнээрээ нийлж нэг санал өгөх биш, хүн нэг бүрээрээ өгөх тул амь амиа л бодно. Тийм ч байгалийн жамтай юм хойно. Дараа нь дахиад дөрвөн жил нэг их гомдолтой.
Эцэстээ ¹2 монгол даяараа ажилгүй унхиагүй тэтгэмж, асрамжийн мөнгөөр амьдрагч, группийн тахир татуу хүмүүс болно. Сэтгэлийн, сэтгэлгээний тахир татуу гэгч эрхтэн дутуугаас долоон дор. Улс орнуудын хөгжлийн нууцын тухай бид их ярьдаг. Хөгжсөн улс болгон нэг их нууцтай, түүнийгээ бидэнд хэлж өгөхгүй байгаа юм шиг л. Америкийн нууц ардчилал, Японы нууц уламжлал ба электроникс, Сингапурын нууц ухаантай Ерөнхий сайд, Малайзийнх өнчин хүүхдүүдээ улс нь асарч хямд ажиллах хүч болгосон, Хятадын нууц чөлөөт эдийн засгийн бүс гэх мэтчилэн. Гэтэл уул нь хамгийн гол ганцхан нууц биш нууц байдаг нь иргэн хүн бүр нь сайн ажиллаж тэр хэмжээгээрээ сайхан амьдрах итгэл тэмүүлэлтэй болж, тэр хүсэлд нь төр нь саад болох биш дэмжлэг болж байсан. Төр нь иргэндээ, ¹1 хүсэгчид сул мөнгө тэтгэвэр биш ажлын байр, чөлөөтэй эдийн засаг бий болгож өгсөн орон л хөгжиж ¹3-ууд нь ч гэсэн ард олныхоо хүндэтгэл хүлээсэн хүмүүс болж байсан.
Тэгэх тусмаа дахин хэлэхэд 2012 онд бид эдийн засгийн онцгой нөхцөлд орно. Хэрэв буруу сонгуулийн дүрэм, буруу амлалт, буруу бодлого хэрэгжүүлбэл бид дэлхийн шившиг болж Нигери, Сьерра Леон шиг ¹3-уудаа ч устгаад уруудаж доройтохын замд унах маш өндөр магадлалтай нөхцөл болох ашигт малтмалын их мөнгөний өмнө хийх сонгууль. Манай Монголтой ойролцоо ихэнх орон энэ салаа замын өмнө ирээд буруу замаар нь будаа тээн одсон.
¹3 хүсэгчийг ¹2-той адилхан хүсэлтэй болгох тун хэцүү бараг бололцоогүй зүйл. Зөвхөн ¹1-үүд буюу иргэн хүн болгон, сэтгүүлч бүр, магадгүй улстөрчийн ар гэр ч гэсэн тэднийг ятгаж байж л арай дээр сонгуулийн дүрэм, зөв амлалт, зөв бодлого хийлгэж магад. Гэхдээ энэ бол бүүр ч магадлал муутай. Яадаг билээ дээ. Монголын заяа их, Тэнгэр мэдэг л гэж найдахаас.
Жич: Энэ сонгуулийн тухай хоёр дахь саналаа буюу чухам мөрөөдлөө хэлэхээ мартах гэж байна. Уул нь мөрөөдлөөр болдогсон бол энэ намрын УИХ чуулганаар маш том өөрчлөлт хийгээсэй: УИХ-ын сонгуулийн хуулийг аль болох томсгосон тойрогт, гишүүн бүр ижил тооны сонгогчдоос сонгогдох байдлаар, аль болох их пропорциональ систем талдаа хийгээсэй. Мөн УИХ-тай хамт орон нутгийн ба Засаг даргын, болдогсон бол бүр Ерөнхийлөгчийн сонгуулийг хамт хийгээсэй. Тэгээд бүр болдог бол засаг захиргааны томсгосон шинэ хуваарь, дараагийн Ерөнхийлөгчийг УИХ-аас сонгож байх Үндсэн хуулийн өөрчлөлт, энэ бүх сонгуулийг таван жилд нэг хийж байх зэрэг асуудлыг бүх сонгогчидоос санал авах ажлыг хамт хийгээсэй.
Даан ч биелэхгүй байхдаа. ¹3-ын хүсэл ч шал өөрдөө...
2009 оны 11 сарын 17
Б.Болдсайхан
Өчигдрөөс эхлэн “Хүний хөгжлийн тухай хууль”-ийг хэрэгжүүлж, иргэдэд хувь хишиг түгээх ажил эхэллээ. Эхний ээлжинд цагаан сараас өмнө хүүхэд, хөгшид, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд л хувь хишгийг түгээхээр төлөвлөөд байгаа ажээ. Гэвч сум, хорооны нийгмийн ажилтнууд болоод банкныхан бүх хүчээ шавхан ажиллаад ч 500 мянгааас дээш хүнд хувь хишгийг түгээж амжихгүй нь гэдгийг Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Хөдөлмөр халамж үйлчилгээний газрын дарга учирлаж байлаа. Одоогийн байдлаар дээрх гурван бүлгийн иргэдэд зориулж 1,6 сая ширхэг халамжийн дэвтэр, 800 мянган хувийн хэргийн маягтыг хэвлүүлээд байгаа ажээ. Тус газрын дарга Д.Баярсайхантай уулзаж, хувь хишиг түгээх ажлыг хэрхэн зохион байгуулах тухайд тодруулсан юм.
-Иргэд хувь хишгээ авахын тулд ямар бичиг баримт бүрдүүлэн хаана, хэнд хандах ёстой вэ?
-Одоогийн байдлаар 1,3 сая хүнд хүн тус бүрт 70 мянган төгрөг олгохоор тооцож, нийт 91 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт хийгээд байна. Насанд хүрсэн иргэд иргэний үнэмлэхээ, хүүхдүүдийнхээ төрсний гэрчилгээний хуулбарын хамт тус бүр нэг хувь зураг авч хороо, сумын нийгмийн ажилтан дээр очиход хангалттай. Өөр бичиг баримт шаардлагагүй. Сум, хорооны нийгмийн ажилтан дээр очоод хувийн хэргийн маягт болон дэвтрээ бөглөж зураг наалгаад жагсааалтад нэрээ бичүүлсний дараа мэдээллийн санд бүртгэгдэх юм. Нийгмийн ажилтнууд харъяа хөдөлмөр халамж үйлчилгээний газарт нэрсийн жагсаалтаа өгнө. Хөдөлмөр халамжийнхан тэрхүү нэрсийн жагсаалтыг файлаар нь банкуудад шилжүүлсний дагуу иргэдэд хишиг хувийг өгөх юм.
-Дэвтэр болоод хувийн хэргийн маягтын үнэ хэдэн төгрөг байх вэ?
-Үүнийг иргэд бэлнээр төлөхгүй. Банкнаас мөнгөө авахад нь дэвтрийн үнэ 350 төгрөг, үйлчилгээ үзүүлсний хураамж 50 төгрөгийг суутгаад иргэд 69600 төгрөгийг гар дээрээ авахаар тусгай журамд заасан. Тиймээс иргэд банкыг шимтгэл хураамж авлаа гэж бухимдах явдалгүй.
-Нийслэл хот хүн ам олонтой. Гэтэл хороодод нийгмийн ажилтан гэж нэг л хүн ажилладаг шүү дээ. Ачаалал их байх нь дээ. Үүнийг зохицуулах өөр арга байгаагүй юм уу?
-Сум хорооны нийгмийн ажилтнууд, халамж үйлчилгээний газрынхан болон банкууд уртасгасан цагаар ажиллана. Цагаан сар хүртэл ажлын өдрүүдэд 12 цагаар, хагас бүтэн сайнд найман цагаар ажиллаж, иргэдэд хувь хишгийг түгээх юм. Түүнчлэн хишиг хувь хүртээхээс гадна тэтгэвэр тэтгэмж олгох, алдарт эхчүүдийн одонгийн мөнгийг өгөх болохоор ачаалал маш их байх нь мэдээж. Тиймээс хороон дээр сайн дурын хоёр хүн нэмж ажиллуулж байгаа. Ингэлээ ч бидний хүч дутна.Тиймээс амьдралын боломжтой иргэд хувь хишгээ заавал цагаан сарын өмнө авна гэж ачаалал нэмэлгүй цагаан сарын дараа авч болох юм гэдгийг сануулъя. Хоёрдугаарт иргэний бичиг баримтын зөрчилгүй очиж бие биеэ хүндэтгэн ажиллавал сайн байна.
-Ахмад настнуудад насны хязгаар тогтоосон гэх юм. Тэгэхээр олон хүүхэдтэй учир 50 наснаас тэтгэвэрт гарсан ээжүүд хамрагдахгүй гэсэн үг үү. Мөн цэргийнхэн тэтгэврээ эрт тогтоолгосон байдаг?
-Ахмадын тухай хуульд заасны дагуу 55 нас хүрсэн эмэгтэй, 60 нас хүрсэн эрчүүд хувь хишиг хүртээх эхний ээлжинд багтсан байгаа. Гэхдээ олон хүүхэдтэй ээж, цэргийн гэсэн тодотголоор эрт тэтгэвэрт гарсан хүмүүст хувь хишиг өгнө.
-Хувь хишгийг ямар ямар банкаар дамжуулан олгох вэ?
-Одоогийн байдлаар Хаан, Хадгаламж, Монголшуудан, Капитал банкаар дамжуулан иргэдэд хүргэхээр гэрээ байгуулан ажиллаж байна.
-Залуучууд, дунд насныхан хувь хишгээ хэзээ хүртэх бол?
-Хувь хишиг түгээх ажлыг иргэний бүртгэлийн шинэчлэлтэй хамтран хийхээр анхнаасаа төлөвлөсөн. Иргэний бүртгэлийн шинэчлэл ирэх долдугаар сард явагдана. Тиймээс дээр дурдсан гурван бүлэгт хамрагдаагүй үлдсэн хүмүүсийн хувь хишгийг наадмаас нааш өгөхгүй л болов уу.
70 мянган төгрөгөөр цагаан сардаа л бэлдэнэ дээ
УИХ-ын 2009 оны намрын чуулганаар хоёр нам сонгуулийн амлалтаа нэгтгэн “Хүний хөгжлийн сан”-ийн тухай хуулий төсөл баталсан. Энэхүү “Хүний хөгжлийн сан”-ийн анхны хувийг хүртээх ажил эхэлсэн талаар мэдээлэл авах гэж өчигдөр Сүхбаатар дүүргийн 13 дугаар хороог зорив. Үүдэнд нь хоёр гурван давхар эгнээ үүсгэсэн иргэд хүйтэнд зогсоод бухимдуу байгаа нь харагдаж байв. Гадаа дугаарлан зогсох иргэд “Бүрдүүлэх материалын гол шаардлага нь иргэний үнэмлэх, хүүхдийн гэрчилгээний хувь юм гэнэ. Эхэндээ нэг хувь зураг гэсэн чинь одоо хоёр хувь зураг гээд байна. Анхнаасаа л “Хүний хөгжил сан” дэвтрийг авахад бүрдүүлэх шаардлагатай материалыг хэлсэн бол иргэд ч бэлтгэлтэй, хорооны ажилд ч амар байх байсан болов уу” гэж байв.
Олны дундуур зүтгэсээр дотогш орон иргэдээс зарим зүйлийг тодрууллаа.
Иргэн Э.Гантуяа
-Хүүхдийн мөнгийг сар сард нь өгч байсан нь олон хүний амьдралд их нэмэр болж байсан. Олон хүүхэдтэй айл тэр мөнгөөр хүүхдийнхээ хичээлийн хэрэгсэл энэ тэрийг ч авчихна. Харин энэ 70 мянгаар нэг л удаагийн хэрэглээгээ авна. Гэхдээ өгч байгаа юмыг авахгүй гэлтэй нь ч биш. Ард түмний амьдрал өдөр ирэх тусам доошилж, юмны үнэ нэмэгдээд байхад энэ мөнгөөр юу ч авч хүрэхгүй. Цагаан сараар хэрэглээрэй гэж байгаа ч юмны үнэ нэмэгдээд, ард түмэн хохироод л үлдэнэ дээ.
Иргэн Б.Түмэндэлгэр
-Одоо ч яахав цагаан сар гээд хүмүүс хүнсний хэрэглээгээ авна. Гэтэл дараа нь хавар болохоор өөр горьдох юмгүй л болно. Жилд ганц удаа өгч байгаа энэ мөнгөөр ард түмнийхээ амьдралыг дээшлүүлж байна гэж бодож байгаа төр засаг их л буруу шийдвэр гаргалаа. Нүүрс түлээ, гурил будааны үнэ нэмэгдчихлээ. Амьдрал үнэндээ хэцүү л байна гэж байлаа.
Тус хорооны засаг дарга Я.Аюуш хэлэхдээ “Цагаан сараас өмнө хүмүүстээ дэвтэрийг нь олгохын тулд өглөө 08 цагаас орой 20 цаг хүртэл, хагас бүтэн сайнгүй ажиллана даа. Хорооны байр багадаад хурлын танхимаа бэлдэж, иргэдийн бичиг баримтыг нь шалгаж бүртгээд дэвтэрийг олгож байна. Иргэдэд үйлчлэх үйлчилгээгээ хүндрэлгүй байлгах үүднээс зурагчин, канон ажилуулж байгаа” гэлээ.
Хүний хөгжлийн сангийн дэвтрээ авсан иргэд банкнаас мөнгөө авахдаа хүндрэлтэй байгаа эсэхийг тодруулахаар Хайлааст дахь Хаан банкны салбарт очиход иргэд мөн л дугаарлан зогсож байгаа нь харагдав. Зэргэлдээ орших Хадгаламж банкны хувьд үдээс өмнө тэтгэвэр өгч, үдээс хойш нь Хүний хөгжлийн сангийн мөнгөө өгнө гээд хуваарь гаргажээ. Дээрх банкууд иргэдэд мөнгө олгохдоо ажлын цагийн хуваариар л үйлчлэх юм байна.
Д.Цээпил, п.наран
Наяад оны эхээр дөнгөж улс төрийн товчоонд орж ирсэн Төв хорооны нарийн бичгийн дарга залуухан Михаил Горбачёв Канадад айлчилжээ. Хөдөө аж ахуйн мэргэжилтний хувьд Канадын газар тариалангийн хөгжил түүнийг алмайруулсан байна. Зөвлөлтийн уудам газар нутгийн хамгийн тохиромжтой уур амьсгал, хөрстэй газар тариалангийн бүст эх орондоо хамгийн гаргууд ажиллаж зүсэн зүйлээр шагнуулан, туршлагыг нь улс даяар үлгэр жишээ болгон нэвтрүүлж байсан тэр амжилт нь Канадад бол шууд дампууралд хүргэх үзүүлэлт болохыг Горбачёв хараад л ойлгожээ. Ипатовын районыг бодвол хавьгүй хүйтэн сэрүүн бүсийн Канадын газар тариаланд зөвлөлтийнхтэй харьцуулахад хавьгүй цөөн фермерүүд үр тариагаар дэлхийг тэжээж байхад, дэлхийн хамгийн том нутагтай Зөвлөлт гүрэн байгуулагдсан цагаасаа ядахнаа өөрснийгээ ганц ч удаа хооллож чадаагүй, ерөөсөө энэ тал дээр бол энэ том орон АНУ, Канадаас бүрэн хамааралтай аж.
Тэр үед Канадад суух элчин сайдаар Яковлев гэгч ажиллаж байв. Шинэхэн дарга болсон хөдөөний тариачин Горбачёвыг бодвол тэрээр өрнийн ертөнцөд олон жил сууж нүд тайлсан нэгэн. Зөвлөлтийн аж ахуйн механизмыг үтэр түргэн өөрчлөн байгуулахгүй бол өрнөөс хоцрох хоцрогдол улам их болж удахгүй улсаараа дампуурч болох талаар тэрээр шинэ даргыг ятгасан аж. Удалгүй 1985 онд Горбачёв эзэнт гүрний толгойд гаруутаа Яковлевыг Москвад дуудан авчирч перестройкагийн гол үзэл сурталч болгожээ. Ийнхүү зөвлөлт гүрэн “ускорение”, “гласность”, “перестройка” гэх мэтийн лоозонд дарагдах болов. Перестройкагийн жинхэнэ эцэг нь Яковлев.
Яковлев эдгээр лоозонгуудаа тайлбарлахаар Испанид очин тэндэхийн бизнесүүдтэй уулзалт зохиосныг санаж байна. Үүнийг сүр дуулиантайгаар зурагтаар шууд нэвтрүүлж, мэдээллийн хэрэгслэлээр зөвлөлт маягаар суртчилж байсан юм. Яковлев нэг иймэрхүү юм ярьсан юм: Зөвлөлт улс маш эрчимтэй ардчиллаж байгаа. Иймээс үйлдвэр заводын удирдлагыг ажилчид өөрснөө шууд сонгож байхаар болсон. Барууны орнууд өөрсдийгөө ардчилсан гэж зарладаг боловч нийгмийн хамаг баялаг төвлөрч байгаа компани үйлдвэр зэргийн удирдлагыг буй болгоход ажилчдын ямар ч оролцоо байдаггүй. Хоёрдугаарт Зөвлөлт улс перестройка хийн аж ахуйн механизмдаа өөрчлөлт хийж байгаа учир гадаадын, тэр дундаа өрнөдийн хөрөнгө оруулалтыг урьж байна. Манайд хамтарсан үйлдвэр аж ахуйн газар байгуулцгаая, харин манай төр 51 хувийг нь эзэмших болно. Өөр ямар ч асуудал байхгүй, ингэснээр бид өрнөдийнхөнд асар их бололцоо олгож байгаа юм.
Горбачёвтай олон удаа уулзаж гэрээ хэлэлцээ хийж байсан ерөнхийлөгч Рэйган хүйтэн дайны дараа Зөвлөлтийн удирдагчийн тухай ингэж ярьсан байдаг: Горбачёв шиг өндөр боловсролтой хүнтэй цөөн таарч байсан. Утга зохиол, урлаг, гүн ухаан, түүх, байгаль орчин гээд ямар ч сэдэв хөндсөн тэр маш өргөн мэдлэгтэйгээ харуулах төдийгүй нотолж чаддаг. Хачирхалтай нь яриа эдийн засаг руу орохоор л тэрээр Америкийн дунд сургуулийн тааруухан сурагчаас ч долоон дор гэнэн өрөвдмөөр ойлголттойгоо харуулдаг.
Горбачёв ч тэр, Яковлев ч ялгаагүй капиталист үйлдвэрлэлийн үр дүнг шүтээд байсан болохоос энэ үр дүнг буй болгодог механизмыг тун ч хялбаршуулж ойлгож байжээ. Хувийн өмч л эдийн засгийн амжилтын цаад учир шалтгаан байдаг, харин хөдөлгөгч хүч нь мэнэжмэнт, өрсөлдөөн гэх мэтийн зах зээлийн үндсэн механизмууд гэдгийг эдийн засгийн бус амьдралаар гурван үеэ өнгөрөөсөн энэ улс ойлгохгүй байх нь аргагүй.
Наяад оны дундуур Орост байтугай Монголд үйлдвэрийн удирдлагыг ажилчид өөрснөө сонгох хөдөлгөөн өрнөж байсан. Энэ бол ардчилал биш, тэрдундаа эдийн засаг бол бүр ч биш. Энэ марзан тоглоом тэртэй тэргүй сүйрч байсан зөвлөлтийн хамтын нийгмийн эдийн засагт бүр ч том цохилт өгч нэг мөсөн морийг нь эмээллэсэн. Гэвч хүмүүст үлдээсэн сэтгэлгээний гаж ойлголт нь үлдсэн юм. Английн хөрөнгө оруулалттай “Тэмүүжин мэнч” компаний монгол ажилчид 1992 онд бослого гарган хөрөнгийн эзнийг огцрохыг шаардаж удирдлага мэнэжмэнтээ өөрснөө “шудрага” сонгуулиар гаргаж ирнэ гэж айлган хөөж явуулж байсан. 2002 онд Америкийн хөрөнгө оруулалттай “Ийгл” телевизийн сэтгүүлч ажилчид ч яг адил шаардлага тавин ажил хаяж байв.
Яковлевын ярьсан “51 хувь” гэсэн ид шидийн тоо бүр ч гүн нөлөөлөн манай нийгэмд л гэхэд олон иргэдийн тархины бараг эд эс нь болон тогтжээ. Шийдвэр гаргах төвшиндөө бол бараг л маань мэгзэм. Хөрөнгийн 51 хувийг гартаа атгасан тохиолдолд хамаг шийдвэрийг гаргаж баялагийг тэр чигээр нь дээрэмдэж болно гэсэн энэ энгийн арифметикийг ерээд оны эхэн үеийн ягаан ногоон тасалбараар хийсэн өмч хувьчлал ой тойнд нь бүр гүнзгий суулгаж өгсөн юм. Ягаан тасалбар янз бүрийн аргаар цуглуулж уг хувьчлагдах объектийн 51 хувь хүрүүт ТУЗ байгуулан дангаараа шийдвэр гаргаж үлдсэн 49 хувиа тэр чигээр нь гол гаргадаг. Тэр байтугай улс төрийн сонгуулийн систем маань ч яг энэ луйврын загвараар явагддаг билээ.
Үнэндээ хувьцаа эзэмшигч бол тухайн хөрөнгийн ашигт ажиллагаанаас нэмж буй болсон баялагийг оруулсан хөрөнгөнийхөө хувь хэмжээгээр хүртэгч. Цөмийн түлшний эцсийн боловсруулалт хийдэг Америкийн “Вэстэрн хаус” хэмээх аврага компаний нийт хувьцааны 66 хувийг Японы “Тошиба” компани эзэмшдэг. Асар их ашигтай ажилладаг энэ компаний ашгийн гуравны хоёрыг авах боловч мэнэжмэнт болон марктинг, технологи, бодлогод нь тэд огт ордоггүй. Мөнгөө л авч байвал болоо. Энэ бол тохиролцооны л асуудал. Одоо “Тошиба” хувьцаагаа 95 хувь хүргэж биржээс хувьцаа нэмж авч байна. Гэвч “Вэстэрн хаусд” өөрийн мэнэжмэнт болон компаний шийдвэр гаргалт, бодлого төлөвлөлт зэрэг үйл ажиллагаандаа хувьцаа эзэмшигчдийг оролцуулахгүй гэсэн заалт нь эхнээсээ нээлттэй байсан. Үүнийг хувьцаа эзэмшигч болгон мэдэж байгаа. Тэд Вэстэрн хаусын мэнэжмэнт, технологи, чадвар, нэр хүндэд бүрэн итгэдэг учир мөнгөө өсгөх гэж ийш нь хөрөнгө хийсэн хэрэг. Хятадын кино найруулагч Жан Еимө, Оросын найруулагч Михалков нарын араас шинэ баячууд мөнгө өгье гээд дагаж гүйгээд салдаггүй гэсэн. Ямар ч хамаагүй шинэ хийх киноных нь дийлэнх хувьцааг сохроор авч мөнгөө өсгөх гээд байгаа хэрэг. Яагаад гэвэл эдгээр найруулагч нар бол брэнд нэр, яагаад гэвэл эд мөнгө өсгөдөг машинууд. Эдний ямар ч шинэ кино алдагдал хүлээхгүй гэж хөрөнгө оруулахыг хүсэгч бүрэн итгэж байгаа хэрэг.
Мэдээж хэрэг 51 хувийг нь авсан этгээд илүү хариуцлага хүлээж шийдвэр гаргаж болно л доо. Гэхдээ энэ бүхэн эхнээсээ зохицуулалт, хууль, тохиролцоо зэргээс хамаарна. Бүх болон хэсэгчилсэн голлох шийдвэрийг гаргах тусгай эрхтэй хувьцаа байдгийг алтан хувьцаа ч гэдэг. Нийт хувьцаанд эзлэх хувиас үл хамаарч шийдвэр гаргах эрхтэй гэсэн үг. Хувьцаа худалдан авагчид гол нь хэн мэнэжмэнт хийж байна, хуулийн орчин нь ямар юм гэдэгт илүү анхаарал тавьдаг. Эндээс үзэхэд мэнэжмэнт, брэнд нэр гэсэн магадгүй илүү чухал үзүүлэлт байдаг юм байна. Монголын говьд ашигт малтмал ашиглах лицензтэй өрнийн ба монголын хоёр компани зэрэгцэн оршдог ба яг ижил нөөцтэй, бусад нөхцөл нь адилхан юм байна. Монголын компани одоогоор 30 сая долларын хөрөнгө босгож чадсан бол өрнийн компани нь 30 саяын хөрөнгө гарган байж хоёр тэрбум доллар босгочихоод байна. Нэг үгэндээ Монголын тэр компанийн мэнэжмэнтэд хэн ч итгэхгүй, тэгээд ч брэнд байхгүй болохоор тэдний тухай сонссон хүн ховор байгаа хэрэг шүү дээ. Монгол нь босгосон жаахан мөнгөндөө тохируулж дундад зууны болхи гар үйлдвэрлэл явуулна, стандарт, байгаль хамгаалал, нөхөн сэргээлтийн талаар түүнтэй юугаа ч ярих билээ. Хүрэлцэхүйц мөнгө босгосон нөгөөх нь дэлхийн хамгийн орчин үеийн үйлдвэрлэл явуулна. Ялгаа энд л байна.
Засгийн газраас одоо Эрдэнэт үйлдвэрээ олон улсын бирж дээр гаргах тухай ярьж байна. 51 хувиа өөртөө үлдээгээд бусдыг нь зарах гэнэ. Үнэндээ энэ бол өнөөдөртөө бараг бололцоогүй хэрэг. Олон улсынх гэж Содхүүгийн биржийг л хэлээгүй юм бол шүү дээ. Компани бирж дээр гарна гэдэг өндөр ашигтай ажиллана гэдгээ баталж сая сая сонирхогч нарт жижиглэж зарна гэсэн үг. Ийм компанийн үндсэн зорилт нь юун түрүүн хувьцаа эзэмшигчдийн эрх ашгийг дээдлэх ёстой. Тэдний өмнө бүрэн нээлттэй байх ёстой. Тайлан тооцоо нь ганц төгрөгний зөрөөгүй мөргөдөг байх ёстой. Ийм компани улс орноо хөгжүүлнэ, таван жилийн төлөвлөгөө биелүүлнэ, Азийн бар болно, ард түмнээ харж үзнэ гэсэн зорилго агуулах ёсгүй. Тэдний хувьд ард түмэн нь, ах дүү нь, үнэнч холбоотон нь ердөө л хувьцаа эзэмшигчид. Ингэхээр Эрдэнэт жишээ нь Нью Йоркын бирж дээр гарах гэж байгаа бол Монгол улсад үйлчилдэг хууль тогтоомж өөрчлөгдөхөөс ажил эхлэнэ. Ямар ч булхайг илрүүлж чаддаг цаанаасаа батлагдсан нэр хүндтэй аудит компаниар шалгуулахаас эхлэх дүрэмтэй. Үүнийг барилдаад, жэндэрдээд даргаа шалгаруулж тавьдаг манай хууль тогтоогчдод ойлгуулах бололцоо бий гэж үү?! Гадаадынхан Монгол улсын маань ариун сайхан нэрийг бирж дээр тавиад л өдөртөө баяжиж тэрбумтан болоод байна гэж адгаад байгаа манай шийдвэр гаргагчдад өнөөдөртөө зах зээлийн механизмын тухай цэгцтэй байтугай цэгцгүй ойлголт өгөх бололцоо бий гэж үү? Тэгээд л төрчихсөнөөс хойш яая гэхэв дээ. Өрнөдийн боловсролтой шинэ залуу үеийг хүлээхээс өөр арга бий гэж үү?
Арабууд гэнэт асар их газрын тос зэрэг байгалийн баялагтай болохоо мэдсэн нь саяхны л явдал. Тэд ердөө л өрнийн технологи, мэнэжмэнт, брэнд дээр түшиглэж хөгжсөн. Одоо ч тэд гадаадын компаниудтай өөрснөө гэрээ хэлэлцээ хийдэггүй, өмнөөсөө энэ тал дээр мэргэшсэн мөн л өрнийн нэр хүнтэй брэнд компаниудыг оруулдаг. Энэ бүхэн бол өнөөгийн манай дэлхийн тогтсон, шалгарсан зарчим. Дэлхий нэг стандарттай болсон болохоор шулаад л, хуураад л, амьдаар нь залгиад байдаг юм байхгүй гэдгийг л тэд сайн мэддэг. Магадгүй энэ нь ядуу орны боловсролгүй чадуу эзэмшигч нарын хувьд хамгийн чухал ойлголт нь байх. Гэхдээ тэд өрнийхнийг дагаж байнга суралцдаг. Тиймдээ ч өнөөдөр Саудын Араб, Күвэйт, Катарын бие даасан ланзгар компаниуд олон улсын бирж дээр байраа нэгэнт эзэлжээ. Гээд ийм болохын тулд тэдэнд 30-40 жилийн хичээл суралцлага хэрэгтэй болсон юм даа.
2010.1.25 B.Baabar
